Mỗi ca khúc khi ra đời đều mang theo tên tuổi, tâm huyết và một phần đời sống tinh thần của người nhạc sĩ. Nhưng khi tác phẩm bước lên môi trường số, chỉ trong vài phút nó có thể được sao chép, đăng lại, phối lại, khai thác thương mại và lan truyền qua nhiều quốc gia. Khi ấy, một câu hỏi rất thực tế được đặt ra: nếu tên tác giả bị ghi sai, tác phẩm bị sử dụng không xin phép hoặc doanh thu không trở về đúng người có quyền, nhạc sĩ phải làm sao để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình?
Câu trả lời không chỉ nằm ở việc pháp luật có công nhận quyền tác giả hay không, mà còn nằm ở khả năng chứng minh và thực thi quyền ấy. Việc đăng ký quyền tác giả ngay từ đầu là một bước chủ động, thiết thực nhằm xây dựng một chiến lược bảo vệ quyền tác giả và các quyền liên quan. Hơn nữa, đây là một biện pháp ít tốn kém so với việc đi tìm chứng cứ sau khi tranh chấp xảy ra để được công nhận quyền tác giả và các quyền liên quan.
Thông điệp tôi xin chia sẻ hôm nay rất đơn giản: tác phẩm được pháp luật bảo hộ từ khi ra đời, nhưng người sáng tác vẫn nên chủ động tạo lập hồ sơ, đăng ký quyền của mình ngay từ đầu để có biện pháp khả thi bảo vệ quyền đó khi cần. Việc đăng ký quyền tác giả không phải là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, nhưng là một biện pháp tạo ra “tấm khiên pháp lý” cho tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả. Vì vậy, chủ thể quyền tác giả không nên đợi đến khi có tranh chấp mới nghĩ đến việc đăng ký quyền tác giả, bởi việc có quyền tác giả và việc chứng minh mình sở hữu quyền đó là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.
Nói cách khác, quyền được bảo hộ không đồng nghĩa với quyền được bảo vệ. Trong bối cảnh nền kinh tế số, thị trường khai thác tài sản trí tuệ ngày càng phát triển thông qua mạng xã hội và các nền tảng âm nhạc có phạm vi hoạt động toàn cầu, việc thực thi quyền tác giả và các quyền liên quan phải có hệ thống, có tính toán để tối ưu hóa doanh thu và hạn chế vi phạm, thất thu.
- Có quyền là một chuyện; chứng minh và bảo vệ được quyền là chuyện khác
Một trong những nguyên tắc cơ bản của Công ước Berne là quyền tác giả phát sinh một cách tự động, không phụ thuộc vào bất kỳ thủ tục đăng ký nào. Điều này có nghĩa là chủ sở hữu quyền tác giả có quyền khởi kiện hoặc yêu cầu xử lý hành vi xâm phạm ngay cả khi chưa được cấp giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả.
Tuy nhiên, trên thực tế, giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả thường được xem là “vũ khí” pháp lý đầu tiên và cũng là một trong những tài liệu quan trọng nhất khi xảy ra tranh chấp. Nếu tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả đã đăng ký quyền tác giả thì giấy chứng nhận đăng ký đương nhiên được chấp nhận là chứng cứ chứng minh quyền sở hữu của tác giả mà không cần phải chứng minh gì thêm
Trái lại, nếu không có giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả thì chủ thể có quyền phải có nghĩa vụ cung cấp chứng cứ để chứng minh quyền sở hữu của mình, khi đó sẽ phải mất khá nhiều thời gian để thu thập chứng cứ. Như vậy, giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả giúp chủ sở hữu rút ngắn đáng kể thời gian chứng minh quyền sở hữu, giảm gánh nặng thu thập chứng cứ và hạn chế tranh cãi về thời điểm hình thành quyền hoặc chủ thể sáng tạo. Nhờ đó, quá trình yêu cầu xử lý vi phạm hành chính, khởi kiện dân sự hoặc đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời cũng trở nên thuận lợi và hiệu quả hơn. Tóm lại, giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả được xem là chứng cứ có giá trị rất quan trọng trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Theo số liệu được công bố, trong những năm gần đây, Cục Bản quyền tác giả đã cấp khoảng 8.000–10.000 giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan mỗi năm. Số lượng này cho thấy nhận thức về lợi ích của việc đăng ký ngày càng tăng và đó là điều đáng mừng.
Trên môi trường số, bảo vệ hiệu quả quyền tác giả tại Mỹ, nơi các nền tảng chính có quy mô toàn cầu có trụ sở chính, là cần thiết để bảo vệ doanh thu, tránh thất thu do vi phạm
Các nền tảng trực tuyến như YouTube, Spotify, Apple Music, Amazon Music, iTunes đã mở ra cánh cửa để âm nhạc Việt Nam tiếp cận thị trường đại chúng trong và ngoài nước, tham gia vào công nghiệp âm nhạc toàn cầu. Do đó, trong môi trường số, việc đăng ký quyền tác giả càng mang ý nghĩa thiết thực hơn với các nhạc sĩ . Bởi do khi tác phẩm đã bước lên môi trường số thì chỉ trong vài phút nó có thể được sao chép, đăng lại, phối lại, khai thác thương mại và lan truyền qua nhiều quốc gia. Vì vậy, hành vi vi phạm có thể nhanh chóng mang quy mô toàn cầu, ảnh hưởng đến thu nhập của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả, đặc biệt là trong trường hợp các tác phẩm âm nhạc có thể được hàng triệu người truy cập, nghe hoặc tải xuống trong thời hạn tác phẩm vẫn còn được bảo hộ quyền tác giả theo Công ước Berne.
Vì đa số các nền tảng trực tuyến lớn đều đặt trụ sở chính tại Mỹ, khi hành vi xâm phạm xảy ra trên hoặc thông qua các nền tảng này, việc bảo vệ hiệu quả quyền tác giả và các quyền liên quan tại Mỹ trở thành một vấn đề cấp bách. Pháp luật sở hữu trí tuệ của Mỹ cung cấp cho tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả một số biện pháp để bảo vệ quyền và xử lý hành vi vi phạm. Trong quá trình áp dụng các biện pháp này, cũng như ở Việt Nam, giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả tại Mỹ là một chứng cứ quan trọng và quyết định trong việc chứng minh quyền và giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả và nhanh chóng.
- Yêu cầu gỡ bỏ (takedown notice)
Một biện pháp hiệu quả, nhanh chóng, có tính chất giống như một biện pháp khẩn cấp tạm thời để đối phó với vi phạm quyền tác giả ở Mỹ là yêu cầu gỡ bỏ (takedown notice) theo Đạo luật Digital Millennium Copyright Act (gọi tắt là “DMCA”). Yêu cầu này do người bị vi phạm quyền tác giả gửi tới các nền tảng hoặc các bên khác tạo điều kiện cho việc sử dụng nền tảng, dịch vụ của mình để đăng tải nội dung vi phạm, với mục đích yêu cầu các nền tảng gỡ bỏ nội dung vi phạm, tức là vô hiệu hóa quyền truy cập đối với nội dung đó.
Khi nhận được yêu cầu gỡ bỏ mà các nền tảng cho là hợp lệ, nền tảng sẽ thực hiện việc gỡ bỏ và thông báo việc gỡ bỏ cho người đã đăng tải nội dung bị cáo buộc là vi phạm. Sau đó, người bị cáo buộc vi phạm có quyền gửi thông báo cho nền tảng để phản đối việc gỡ bỏ, nhưng phải nêu lý do. Nền tảng gỡ bỏ sẽ chuyển thông báo phản đối cho người yêu cầu gỡ bỏ. Sau đó, nền tảng gỡ bỏ có nghĩa vụ khôi phục quyền truy cập đối với các nội dung liên quan không sớm hơn 10 ngày làm việc và không muộn hơn 14 ngày làm việc kể từ ngày nhận được thông báo phản đối của người bị cáo buộc vi phạm, nếu nền tảng không nhận được thông báo của người yêu cầu gỡ bỏ là đã khởi kiện người bị cáo buộc vi phạm trước Tòa án Liên bang.
Đối với nền tảng gỡ bỏ, vấn đề tiên quyết là xác định yêu cầu gỡ bỏ có hợp lệ hay không, tức là người nhạc sĩ khi yêu cầu gỡ bỏ có cung cấp đủ thông tin để xác định họ có quyền đối với tác phẩm hay không. Nếu có giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả ở Việt Nam thì đó cũng chỉ là một chứng cứ, tuy nhiên, vì các nền tảng này đều có trụ sở chính tại Mỹ, do đó giấy chứng nhận đăng ký ở Việt Nam không có giá trị pháp lý bằng giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả ở Mỹ. Lý do là vì, đối với Tòa án Liên bang Mỹ, giấy chứng nhận đăng ký ở Mỹ đương nhiên được chấp nhận là chứng cứ chứng minh quyền sở hữu của tác giả mà không cần phải chứng minh gì thêm. Như vậy, nền tảng khi nhận được yêu cầu gỡ bỏ sẽ rất yên tâm thực hiện việc gỡ bỏ nếu yêu cầu gỡ bỏ của người nhạc sĩ bị vi phạm có đính kèm giấy chứng nhận đăng ký ở Mỹ.
Hơn nữa, trường hợp người bị cáo buộc vi phạm phản đối yêu cầu gỡ bỏ của nhạc sĩ bị vi phạm thì khi đó người nhạc sĩ cần khởi kiện trước Tòa án Liên bang trong khung thời gian từ 10 đến 14 ngày kể từ khi có phản đối, nếu muốn duy trì việc gỡ bỏ. Với giấy chứng nhận đăng ký ở Mỹ, người nhạc sĩ đã có chứng cứ đầy đủ để khởi kiện.
- Quyền lợi nhận được khi đăng ký quyền tác giả ở Mỹ
Ngoài việc hỗ trợ tác giả đưa ra yêu cầu gỡ bỏ và tạo thuận lợi trong vụ kiện, việc đăng ký còn công khai hóa các thông tin liên quan đến quyền tác giả, gồm (i) tên tác giả, (ii) tên và địa chỉ của chủ sở hữu quyền tác giả, (iii) năm sáng tạo tác phẩm, và (iv) tác phẩm đã được công bố hay chưa.
Đáng ghi nhận là quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại và phí luật sư quy định trong luật. Nếu đáp ứng các điều kiện luật định, chủ sở hữu quyền tác giả có thể yêu cầu:
- Bồi thường thiệt hại lên đến 150.000 USD cho mỗi tác phẩm bị vi phạm, theo quyết định của tòa án, trong trường hợp hành vi vi phạm là cố ý; và
- Phí luật sư hợp lý và án phí, theo quyết định của tòa án.
Nếu tác phẩm được đăng ký đúng thời hạn với Văn phòng Bản quyền Mỹ (tức là đăng ký trước khi hành vi vi phạm bắt đầu hoặc, đối với tác phẩm đã công bố, hoặc trong vòng ba tháng kể từ ngày công bố lần đầu), chủ sở hữu quyền tác giả có thể yêu cầu tòa án áp dụng cơ chế bồi thường quy định trong luật thay vì phải chứng minh thiệt hại thực tế. Hơn nữa, việc đăng ký đúng thời hạn còn mở ra khả năng yêu cầu tòa án buộc bên vi phạm thanh toán phí luật sư hợp lý và án phí. Chính cơ chế này tạo ra sức răn đe rất lớn đối với hành vi xâm phạm quyền tác giả tại Mỹ.
- Khi tác phẩm đi ra thế giới: cần một chiến lược đăng ký phù hợp
Để kết luận, bảo hộ quyền tác giả có tính lãnh thổ: phạm vi bảo hộ và biện pháp thực thi tại mỗi quốc gia được điều chỉnh bởi pháp luật của quốc gia đó và các điều ước quốc tế liên quan. Vì vậy, với tác phẩm được đầu tư để phát hành trên thị trường quốc tế hoặc có giá trị khai thác lớn, nhạc sĩ và chủ sở hữu nên cân nhắc chiến lược đăng ký tại các thị trường trọng điểm, thay vì chỉ phản ứng sau khi vi phạm đã xảy ra.
Trong những năm qua, thị trường truyền thông và giải trí ở Việt Nam phát triển hết sức mạnh mẽ. Do đó, để bảo đảm quyền và lợi ích của mình trên thị trường âm nhạc toàn cầu và các nền tảng âm nhạc trực tuyến, nhạc sĩ Việt Nam nên cân nhắc đăng ký quyền tác giả tại Mỹ, nơi các nền tảng lớn có trụ sở chính, để tạo cơ sở, tiền đề xây dựng chiến lược pháp lý phòng chống vi phạm, bảo vệ và phát triển thu nhập, tránh thất thu.
Bảo vệ quyền và lợi ích của nhạc sĩ không chỉ là bảo vệ một cá nhân sáng tạo. Đó còn là bảo vệ nguồn lực văn hóa của đất nước, nuôi dưỡng công nghiệp văn hóa và tạo nền tảng để âm nhạc Việt Nam lan tỏa bền vững trên thế giới.
