Hành trình 500 ngày đêm ấy là tiếng gọi từ sâu thẳm tâm linh và đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" được hun đúc từ ngàn đời của dân tộc. Những cựu chiến binh tóc đã điểm bạc, những nhân chứng lịch sử, các nhà khoa học và cả những người phía bên kia chiến tuyến một thời, những chiến sĩ làm nhiệm vụ quy tập mộ liệt sĩ ngày đêm không quản ngại hiểm nguy, cùng những người con, người cháu đi tìm cha ông mình đã vượt qua những gian khổ dọc dài theo năm tháng. Từ biên giới phía Bắc cho đến miền Trung - Tây Nguyên, Nam Bộ, từ các chiến trường trên đất bạn Lào, Campuchia, đâu đâu cũng in dấu chân của những người đi tìm đồng đội. Sự khắc nghiệt của thiên nhiên, của địa hình hiểm trở đôi khi chỉ là thử thách nhỏ so với sức nặng của nỗi trăn trở chưa nguôi trong lòng những người ở lại. Trên những cung đường mòn biên cương, mồ hôi của những người đi tìm đã rơi thấm đẫm vai áo, hòa vào đất mẹ. Có những ngày nắng cháy da thịt làm khô rát cổ họng, có những buổi chiều rừng tầm tả nước cuốn dâng cao, chân bước đi lún sâu trong bùn lầy, nhưng không một ai chùn bước. Mỗi nhát cuốc, nhát xẻng cẩn trọng từng centimet đất đều chứa đựng sự nâng niu, kính cẩn, bởi họ sợ làm tổn hại đến hài cốt mong manh của các anh, các chị qua năm tháng dài đằng đẵng. Tìm kiếm một mảnh vải quân phục đã mục, chiếc cúc áo mang hình ngôi sao năm cánh, chiếc lược ngà, hay một góc võng dù thân thương là cả một sự kiên nhẫn vô bờ bến, là sự kết tinh của tình đồng chí, nghĩa đồng bào thiêng liêng cao đẹp.
Mỗi lần tìm được hài cốt, giọt nước mắt của người đang sống rơi xuống thấm vào hình hài, nắm đất nơi các anh yên nghỉ suốt mấy chục năm qua như tấm lòng tri ân với đồng đội yêu thương. Đó còn là nước mắt của những người thân mỏi mòn chờ đợi, và cả những người đã về với thế giới người hiền nhưng vẫn mang theo ước vọng khôn nguôi được đón các con trở về. Những giọt lệ chực trào khi những đoàn người đến dâng hương nơi các anh, các chị nằm lại, những linh cữu, di vật, di ảnh xếp hàng dài được phủ lên lá cờ đỏ sao vàng thiêng liêng của Tổ quốc, gói trọn biết bao niềm xúc động và lòng kính trọng vô bờ.
Giữa hành trình tìm kiếm và tri ân ấy, biết bao câu chuyện thực tế về sự hy sinh, về tình người và lòng thủy chung đã làm lay động tâm can của bao thế hệ. Đó là câu chuyện cổ tích giữa đời thường về mối tình sắt son gần 60 năm của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên và người vợ chưa cưới Nguyễn Thị Lệ ở Tây Ninh. Ngày ấy, cô gái trẻ Nguyễn Thị Lệ tham gia tiếp tế, may vá quân phục, rồi tình cờ bén duyên với người chiến sĩ giải phóng quân Huỳnh Văn Quên qua những lá thư tay viết vội giữa đạn bom. Trước khi lên đường ra trận và mãi mãi nằm lại chiến trường, anh hẹn ước: "Đánh thắng trận này anh sẽ về cưới em". Má anh đã trao cho chị nhẫn và đôi bông tai làm hồi môn. Thế nhưng, lời hứa ấy đã vĩnh viễn nằm lại nơi khói lửa. Giữ trọn nghĩa vẹn tình, suốt ngót nghét 60 năm qua, dù chưa một lần tổ chức đám cưới, bà Lệ vẫn một mình ở vậy, coi cha mẹ chồng như ruột thịt, chăm lo giỗ chạp và giữ gìn chiếc nhẫn hồi môn như báu vật. Đến những năm tháng tuổi xế chiều, khi những nỗ lực tìm kiếm, quy tập hài cốt đồng đội từ các chiến trường tiếp tục được đẩy mạnh, tình yêu và lòng thủy chung của bà Lệ cuối cùng đã được vẹn tròn khi bà chính thức được các cơ quan chức năng tỉnh Tây Ninh và gia tộc họ Huỳnh công nhận là vợ liệt sĩ. Khoảnh khắc nghẹn ngào tự hào gọi hai tiếng "chồng tôi" của bà ở tuổi tám mươi đã chạm đến tầng sâu thẳm của nỗi xúc động lòng người.
Bên cạnh mối tình thủy chung ở Tây Ninh, hành trình ấy còn vang vọng biết bao câu chuyện nghẹn ngào khác. Đó là câu chuyện của người mẹ già ở vùng quê Quảng Trị, người đã ròng rã suốt nửa thế kỷ ôm hy vọng tìm lại mộ con, di vật, di ảnh của ba người con trai cùng nhập ngũ và mãi mãi không trở về. Mỗi lần đội quy tập tìm thấy một bộ hài cốt kèm theo di vật là chiếc bút máy khắc tên hay mảnh vải dù, lòng mẹ lại thắt lại, dẫu biết rằng các anh, các chị đã hóa thân vào hồn thiêng sông núi, nhưng nỗi mong mỏi da diết được ôm lấy hình hài con vẫn chưa bao giờ nguôi ngoai. Hay câu chuyện cảm động về người cựu binh già tại mặt trận biên giới, dẫu tuổi cao sức yếu, vết thương chiến tranh vẫn đau nhức mỗi khi trái gió trở trời, nhưng cứ đến mùa quy tập là các đồng đội cũ lại dìu nhau trèo đèo lội suối, dò dẫm từng khe đá, vách hầm để tìm cho bằng được hài cốt của anh em chiến hữu còn nằm lại chốn biên cương lạnh giá. Khi hài cốt được phát hiện và nâng lên, khi tên tuổi của các anh, các chị được xác định bằng công nghệ ADN hiện đại hay qua những kỷ vật khôi phục, nỗi đau mấy chục năm đằng đẵng bỗng chốc hóa thành sự nghẹn ngào tự hào. Các anh, các chị đã thực sự trở về, trọn vẹn trong vòng tay yêu thương của đồng đội, của xóm làng, của quê hương.
Và còn rất nhiều câu chuyện tình người với liệt sĩ của một dân tộc đã trải qua cuộc chiến tranh tàn khốc để giải phóng, bảo vệ Tổ quốc và làm nghĩa vụ quốc tế không thể nói hết.
"Nửa thế kỷ đợi chờ, gác lại những đau thương,
Các anh, chị đã về trong vòng tay đất mẹ,
Nén giọt lệ mừng, vơi đi thương nhớ,
Trọn vẹn nghĩa tình, trọn vẹn non sông..."
Nhìn lại hành trình tìm kiếm gian khó và đầy xúc động ấy, mỗi chúng ta lại càng thấu hiểu sâu sắc hơn giá trị vô giá của hòa bình hôm nay. Để đất nước có được bầu trời bình yên, có những đô thị phồn vinh, những nụ cười trẻ thơ rạng ngời và một vị thế vững chắc trên trường quốc tế, biết bao thế hệ cha anh, các chị đã dâng hiến cả thanh xuân, xương máu và tuổi đời của mình. Các anh, các chị đã ngã xuống để sự sống được sinh sôi, để độc lập tự do nở hoa trên dải đất hình chữ S. Hành trình 500 ngày đêm tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ vì thế là biểu tượng của lòng tri ân sâu sắc, là lời khẳng định mạnh mẽ rằng: Tổ quốc và nhân dân chưa bao giờ, và sẽ không bao giờ quên lãng những người con ưu tú đã hiến dâng cả cuộc đời mình cho non sông.
Mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy, mỗi cái tên được gạch bỏ khỏi danh sách "chưa rõ danh tính" từ biên giới phía Bắc, miền Trung - Tây Nguyên, Nam Bộ cho đến những chiến trường trên đất bạn Lào, Campuchia, là một mảnh ghép được hàn gắn vào bức tranh lịch sử hào hùng nhưng đầy đau thương của dân tộc. Nỗi đau chiến tranh tuy vẫn còn đó, nhưng mồ hôi và nước mắt của ngày hôm nay đã tưới mát cho những mầm xanh hòa bình tiếp tục vươn lên mạnh mẽ. Nguyện cầu cho hành trình 500 ngày đêm tiếp tục gặt hái thêm nhiều thành quả xúc động, để những người lính năm xưa sớm được đoàn tụ với khói hương quê nhà, để ngọn lửa tri ân mãi bùng cháy trong tim mỗi người dân đất Việt hôm nay và mai sau, cho thế hệ mai sau mãi mãi khắc ghi công ơn trời biển của những người đã ngã xuống cho Tổ quốc trường tồn.
Thành phố Hồ Chí Minh, 24/7/2026
