Hành trình giải mã, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại luôn đặt ra những yêu cầu bức thiết về tư duy lý luận, phương pháp tiếp cận thực tiễn và tầm nhìn chiến lược dài hạn. Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh kết tinh từ tâm hồn, khí chất cùng không gian sinh tồn của con người xứ Nghệ bên dòng sông Lam và dưới chân núi Hồng Lĩnh không chỉ là một bảo tàng âm thanh lưu giữ ký ức cộng đồng, mà còn là một mạch nguồn nguyên bản dồi dào. Trong bối cảnh đời sống nghệ thuật phát triển mạnh mẽ, việc nghiên cứu, bảo tồn và chuyển hóa các làn điệu cổ vào đời sống đương đại là một nhiệm vụ vô cùng cần thiết và rất cần được quan tâm sâu sắc. Đây không chỉ là công việc khoa học và văn hóa có ý nghĩa trọng đại, mà còn nhằm hệ thống hóa toàn diện từ nền tảng phương pháp luận, kho tàng làn điệu cổ, kỹ thuật thanh nhạc, chân dung nghệ sĩ, khảo cứu thực nghiệm, đánh giá hàm lượng khoa học chuyên sâu cho đến các định hướng phát triển giá trị di sản.
Thạc sĩ, NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang.
Để giải quyết một đối tượng nghiên cứu có chiều sâu và độ phức tạp cao như Ví, Giặm, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng một hệ thống phương pháp luận liên ngành chặt chẽ, kết hợp hài hòa giữa dân tộc học âm nhạc, nhân học văn hóa, ký hiệu học cùng xã hội học lịch sử. Nghiên cứu di sản không thể tách rời khỏi môi trường sinh thái xã hội đã sản sinh ra nó, đồng thời không thể đứng ngoài các biến động của thị trường âm nhạc và không gian sáng tạo mới. Vấn đề này kiên định nguyên tắc loại bỏ hoàn toàn các nguồn tài liệu giả định, tài liệu không chính thống hoặc các suy diễn chủ quan thiếu căn cứ thực chứng. Mọi luận điểm và nhận định đều phải đặt trên nền tảng của tư liệu điền dã thực tế, các văn kiện chính thống, các công trình khảo cứu cùng xuất bản phẩm đã được kiểm chứng khoa học, bên cạnh sự đối sánh nghiêm ngặt từ những công trình nghiên cứu trước đó và các kho lưu trữ âm học quốc gia. Qua đó, bài viết không chỉ tổng kết tri thức quá khứ mà còn khơi nguồn cho những không gian tư duy xuyên suốt dưới lăng kính lịch sử, làm tiền đề vững chắc cho các hướng nghiên cứu tiếp theo.
Cội nguồn hình thành và không gian văn hóa nguyên bản của Ví, Giặm
Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh là tấm gương phản chiếu sinh động bức tranh đời sống, tâm hồn và bản lĩnh con người xứ Nghệ qua những thăng trầm lịch sử. Không gian văn hóa nguyên bản của loại hình nghệ thuật này được nuôi dưỡng và định hình từ chính các giá trị đặc thù về địa lý, lao động cùng thiết chế xã hội. Điều kiện tự nhiên đầy thử thách của dải đất miền Trung với khí hậu khắc nghiệt, thiên tai bão lũ thường trực cùng đất đai cằn cỗi đã tôi luyện nên ý chí kiên cường và tâm hồn nghĩa tình sâu lắng.
Trong bối cảnh sinh tồn ấy, dân ca Ví, Giặm nảy nở tự nhiên từ nhịp điệu lao động sản xuất hằng ngày, từ tiếng hò kéo lưới trên sông Lam sóng nước, nhịp chày giã gạo dưới ánh trăng, tiếng hò cấy lúa ngoài đồng chiêm cho đến những khúc hát ru đượm tình mẫu tử thiêng liêng. Những giá trị này phản ánh sức sống nội sinh bền bỉ, chuyển hóa nhọc nhằn lao động thành cảm hứng nghệ thuật sâu lắng. Quá trình sinh hoạt ấy sản sinh hai hình thái biểu đạt chủ đạo, bổ sung cho nhau để diễn tả trọn vẹn đời sống tâm hồn:
Lối Ví mang đặc trưng khoáng đạt, tự do về tiết tấu, không bị ràng buộc bởi khuôn khổ nhịp phách cứng nhắc, thường cất lên giữa không gian rộng lớn của thiên nhiên nhằm bộc lộ tâm tư tình cảm cá nhân và lời ca giao duyên nam nữ.
Lối Giặm lại mang tính tự sự cao với cấu trúc chặt chẽ, ngắn gọn, chắc nhịp cùng tính đối thoại sắc sảo, thường dùng để kể chuyện, truyền dạy kinh nghiệm lao động, trao đổi tri thức và răn dạy đạo lý ứng xử trong gia đình, cộng đồng.
Không gian nuôi dưỡng các làn điệu ấy gắn liền với các phường vải xứ Nghệ, được ví như trường học dân gian của người lao động. Tại đây, sự giao thoa giữa cộng đồng lao động và các bậc trí thức nho sĩ đã giúp ngôn từ của Ví, Giặm được tinh luyện, gọt giũa trở nên thâm thúy, hàm súc. Sự kết hợp hoàn hảo giữa phương ngữ địa phương với quy luật vần điệu dân gian tạo nên một hệ thống dữ liệu học thuật vô giá, lưu giữ bản sắc văn hóa qua nhiều thế kỷ, được minh chứng qua các công trình nghiên cứu trước đó.
Khảo cứu hệ thống làn điệu cổ tiêu biểu và giá trị tư liệu chuyên sâu
Kho tàng dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh lưu giữ hệ thống làn điệu cổ phong phú, được quy nạp qua nhiều thế hệ và khẳng định qua các công trình nghiên cứu chuyên sâu cùng xuất bản phẩm học thuật. Hệ thống làn điệu ví nổi bật với những khúc thức khoáng đạt như ví phường vải, ví phường nón, ví trâu hay ví đò đưa, gắn liền với từng không gian lao động đặc thù để người hát tự do kéo dài hơi thở, luyến láy linh hoạt giữa không gian sông nước hoặc núi rừng.
Song hành với nghệ thuật ví là hệ thống làn điệu giặm mang cấu trúc chặt chẽ, tiết tấu dồn dập, gãy gọn gợi nhắc tiếng chày khua hoặc nhịp bước chân trên đường quê. Tiêu biểu trong số đó là điệu tứ hoa cổ đặc sắc mang đậm tính tự sự và trữ tình, thường sử dụng trong các màn đối đáp giao duyên hoặc kể chuyện cộng đồng, đòi hỏi kỹ thuật nhả chữ tinh tế và cột hơi vững chắc.
Bên cạnh đó, các điệu giặm kể, giặm vè và giặm cửa quyền phản ánh rõ nét tính chất đối thoại, châm biếm, ngợi ca hoặc truyền tải tích chuyện xưa, lịch sử địa phương cùng đạo lý làm người. Sự tồn tại của các làn điệu cổ qua ghi nhận của các công trình nghiên cứu trước đó minh chứng cho sức sống bền bỉ của di sản, đồng thời cung cấp nguồn nguyên liệu quý giá cho âm nhạc học. Việc định danh và phân loại chuẩn xác từng làn điệu đóng vai trò bước đi thiết yếu để bảo tồn phần hồn nguyên bản trước khi đưa vào tư duy sáng tác, qua đó đặt ra yêu cầu phản biện sắc sảo về việc cân bằng giữa bảo tồn truyền thống và đổi mới nghệ thuật.
Cấu trúc nghệ thuật, ngôn từ và kỹ thuật thanh nhạc chuyên sâu
Khảo sát cấu trúc nghệ thuật của Ví, Giặm đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về hệ thống thang âm năm cung tự nhiên cùng nghệ thuật diễn xướng không nhạc đệm. Khác với âm nhạc bác học hay các thể loại có tiết tấu cố định, sức sống của di sản nằm ở kỹ thuật thanh nhạc đặc thù, yêu cầu cách đặt hơi từ vùng bụng dưới, mở vòm họng, xử lý độ vang và nghệ thuật nhả chữ gắn liền với phụ âm, nguyên âm nặng tính thổ ngữ của tiếng Nghệ. Những tiếng đệm và tiếng lót đóng vai trò như khoảng lặng ngân vang, tạo nên độ day dứt và chiều sâu tâm hồn xứ Nghệ.
Bên cạnh phương diện thanh nhạc, cấu trúc biểu diễn còn thể hiện tư duy thẩm mỹ độc đáo dựa trên sự tương tác giữa không gian và tâm thức. Quá trình nghệ nhân cất lên khúc thức tự do giữa thiên nhiên hoang sơ không chỉ là hành động giải tỏa nhọc nhằn lao động mà còn là phương thức đối thoại tâm linh giữa con người với đất trời. Về mặt ngôn từ, các làn điệu cổ khai thác triệt để sức mạnh thể thơ lục bát, song thất lục bát và biến thể giặm, kết hợp hài hòa cùng thành ngữ, ca dao và phương ngữ địa phương. Nghệ thuật đối ý, ngắt nhịp biến hóa linh hoạt theo nhịp thở và cảm xúc thực tế, kiến tạo những tầng nghĩa ẩn dụ sâu sắc, đòi hỏi người nghe thấu hiểu phông văn hóa nền tảng.
Từ chiều sâu đó, việc ghi chép âm nhạc hiện đại đối mặt với không ít thách thức do tính tự do về tiết tấu, đòi hỏi giới nghiên cứu phải kết hợp chặt chẽ bản phổ ghi chép chuẩn xác với tư liệu ghi âm thực tế từ nghệ nhân cao tuổi, những báu vật nhân văn sống đang trực tiếp lưu giữ linh hồn di sản, qua đó giải mã hệ thống giá trị nhân học thông qua tài liệu lưu trữ gốc để đưa di sản thích ứng bền vững với không gian sinh tồn mới.
Chân dung các nghệ nhân cao tuổi và những cây đại thụ giữ lửa di sản
Sức sống trường tồn của dân ca Ví, Giặm qua bao thăng trầm lịch sử không thể tách rời sự đóng góp thầm lặng nhưng vĩ đại của các nghệ nhân dân gian, những cây đại thụ bám rễ sâu vào lòng đất mẹ xứ Nghệ. Họ chính là các báu vật nhân văn sống, những từ điển sống lưu giữ trọn vẹn hàng trăm làn điệu cổ như tứ hoa, giặm vè hay ví phường vải, cùng cách xử lý hơi thở, luyến láy và nhả chữ nguyên bản mà sách vở hay bản phổ khó lòng ghi chép hết. Nhờ trí nhớ phi thường, tình yêu đất nước và tâm huyết trọn đời với văn hóa truyền thống, các nghệ nhân đã vượt qua mọi rào cản thời gian và không gian để truyền dạy trực tiếp cho thế hệ trẻ qua phương thức truyền khẩu tinh tế. Bên cạnh vai trò lưu giữ tư liệu nguyên bản, các nghệ nhân còn là biểu tượng sống động của tinh thần kiên cường và tâm hồn nghĩa tình xứ Nghệ. Trong không gian sinh hoạt cộng đồng, mỗi câu hát cất lên không đơn thuần là sự tái hiện kỹ thuật thanh nhạc mà là sự bộc lộ trọn vẹn vốn sống, trải nghiệm và nhân quan sâu sắc. Sự truyền cảm hứng trực tiếp này tạo ra trường năng lượng văn hóa đặc biệt, giúp thế hệ trẻ cảm nhận hồn cốt dân tộc bằng sự rung động thực sự của trái tim.
Từ chiều sâu nhân học, việc nghiên cứu chân dung, phong cách biểu diễn và tri thức bản địa của nghệ nhân đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng chính sách đãi ngộ, tôn vinh xứng tầm. Trong bối cảnh hiện nay, khi lớp nghệ nhân ngày một mai một theo quy luật tự nhiên, việc ghi hình, ghi âm và số hóa tài liệu về phương pháp biểu diễn là hành động chạy đua với thời gian. Các công trình nghiên cứu chuyên sâu cùng tài liệu lưu trữ cần xem tri thức nghệ nhân là hệ thống dữ liệu khoa học sống cần được giải mã và lưu trữ đồng bộ. Nhờ những ngọn lửa tâm huyết ấy, các câu lạc bộ dân ca Ví, Giặm tại cơ sở từ Nghệ An đến Hà Tĩnh vẫn duy trì hoạt động bền bỉ, trở thành hạt nhân lan tỏa tinh hoa văn hóa, cung cấp cơ sở khoa học xác thực cho việc phục dựng, chuẩn hóa hệ thống làn điệu cổ và đảm bảo mạch nguồn di sản không bị đứt gãy.
Vị trí và vai trò của âm hưởng Ví, Giặm trong dòng chảy âm nhạc đương đại
Đánh giá một cách khách quan và khoa học, âm hưởng Ví, Giặm không chỉ đóng vai trò di sản tĩnh tại cần bảo tồn trong không gian bảo tàng, mà đã vươn lên thành thành tố cấu trúc quan trọng trong diện mạo âm nhạc đương đại Việt Nam. Quá trình đưa di sản dân gian bước vào nền âm nhạc chuyên nghiệp là hành trình sáng tạo đầy dấu ấn của các thế hệ nhạc sĩ. Nguyên tắc chuyển hóa cốt lõi là giữ vững phần hồn, thang âm gốc và tinh thần mộc mạc, kết hợp hài hòa với tư duy hòa âm phối khí hiện đại. Sức sống của di sản được minh chứng qua nhiều tác phẩm kinh điển ra đời trên bệ phóng của mạch nguồn này. Điển hình như ca khúc "Xa khơi" của nhạc sĩ Nguyễn Tài Tuệ là tác phẩm đỉnh cao kết hợp kỹ thuật thanh nhạc thính phòng với âm hưởng hò ví giặm, khắc họa bức tranh hoành tráng và nỗi nhớ da diết hướng về miền Nam.
Song hành với đó, tác phẩm "Giận mà thương" phỏng theo dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh chắt lọc thành công cấu trúc đối đáp và sự mâu thuẫn trong tâm lý tình cảm đời thường để chuyển hóa thành giai điệu trữ tình sâu lắng. Mở rộng biên độ biểu đạt, các nhạc sĩ tài hoa như An Thuyên với các tác phẩm "Neo đậu bến quê" và "Đêm nghe hát đò đưa nhớ Bác" đã vận dụng tài tình nhịp điệu ví phường vải và đò đưa sông Lam để chuyên chở tình cảm kính yêu cùng nỗi niềm hoài niệm quê hương. Đồng thời, ca khúc "Ở hai đầu nỗi nhớ" của nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu mang đậm dấu ấn âm hưởng miền Trung với cách nhả chữ, luyến láy tinh tế, gợi nhắc sự da diết đặc trưng. Những tác phẩm này đã trở thành tài sản vô giá của nền âm nhạc nước nhà nhờ sự hòa quyện tuyệt vời giữa chất liệu dân gian và bút pháp bác học, được khẳng định qua các xuất bản phẩm âm nhạc chính thống.
Tuy nhiên, trong đời sống âm nhạc những năm gần đây, dòng chảy sáng tác đương đại tiếp tục chứng kiến sự thử nghiệm táo bạo khi kết hợp âm hưởng Ví, Giặm với các dòng nhạc mới. Sự giao thoa này mở ra những hướng đi mới mẻ nhưng cũng đặt ra thách thức lớn khi ranh giới giữa sáng tạo độc đáo và nguy cơ lai tạp, đánh mất bản sắc luôn hiện hữu. Điều đó đòi hỏi giới nghệ sĩ phải có phông văn hóa vững chắc cùng định hướng thẩm mỹ chuẩn mực từ các công trình nghiên cứu trước đó để đảm bảo mạch nguồn truyền thống luôn được tiếp nối thấu đáo và bền vững.
Khảo cứu thực nghiệm và đánh giá hàm lượng khoa học chuyên sâu
Để di sản không chỉ tồn tại trong các không gian biểu diễn truyền thống mà thực sự tham gia vào không gian sáng tạo, vấn đề đặt ra là phải triển khai một khung khảo cứu thực nghiệm và ứng dụng toàn diện. Thông qua các phương pháp định tính và định lượng, việc đánh giá khả năng tiếp nhận của công chúng trẻ tại các trường đại học và không gian công cộng cung cấp dữ liệu khoa học tin cậy về thị hiếu âm nhạc đương đại.
Qua đó, giới nghiên cứu có thể thấu hiểu rõ hơn mức độ lan tỏa cũng như những rào cản tâm lý của thế hệ trẻ đối với các giá trị nghệ thuật truyền thống. Bên cạnh nền tảng thực nghiệm, việc đánh giá hàm lượng khoa học của toàn bộ vấn đề đòi hỏi sự soi chiếu khắt khe dưới góc độ lý luận văn nghệ học và ký hiệu học văn hóa. Hàm lượng khoa học của Ví, Giặm không chỉ nằm ở hệ thống ký âm hay cấu trúc thang âm năm cung, mà còn kết tinh trong tri thức bản địa về sinh thái ứng xử, phương thức trao truyền tri thức cộng đồng và khả năng tự thích ứng của di sản trước các biến động thời đại. Sự minh định rõ ràng này giúp loại bỏ hoàn toàn các luận điểm mang tính suy đoán, củng cố tính khách quan và khẳng định giá trị thực chứng của các tài liệu lưu trữ gốc cũng như các công trình nghiên cứu trước đó.
Định hướng phát triển giá trị di sản trong giai đoạn hội nhập
Phát triển giá trị di sản từ mạch nguồn Ví, Giặm đòi hỏi phải giải quyết đồng bộ các vấn đề mang tính chiến lược trong quản trị và phát triển kinh tế văn hóa. Trọng tâm đầu tiên là việc thiết lập khung pháp lý vững chắc về quyền sở hữu trí tuệ đối với các làn điệu cổ khi được phối khí mới, đồng thời xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng chủ thể di sản để đảm bảo quyền lợi chính đáng cho những người đang trực tiếp giữ lửa.
Song hành với đó, việc ứng dụng công nghệ số mở ra những hướng đi đột phá thông qua việc xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện dựa trên tài liệu lưu trữ, bản đồ âm học không gian và các ứng dụng thực tế ảo nhằm lưu trữ, quảng bá di sản trên các nền tảng trực tuyến. Sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại và giá trị truyền thống này giúp vượt qua mọi giới hạn về không gian và thời gian, đưa di sản tiếp cận gần hơn với công chúng toàn cầu.
Cuối cùng, việc phát triển du lịch di sản và ngoại giao văn hóa đóng vai trò cầu nối quan trọng để đưa tinh hoa xứ Nghệ vươn xa. Thông qua việc phát triển các mô hình du lịch trải nghiệm không gian phường vải, làng nghề truyền thống và sân khấu thực cảnh, Ví, Giặm không chỉ khẳng định sức sống nội sinh mạnh mẽ mà còn trở thành sản phẩm văn hóa đặc sắc trong các sự kiện giao lưu quốc tế, góp phần nâng cao vị thế văn hóa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
Nhìn nhận toàn diện từ chiều sâu lịch sử cho đến các cấu trúc biểu đạt nghệ thuật hiện đại, dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh đã vượt qua giới hạn của một không gian địa phương để trở thành biểu tượng tinh thần bền vững trong kho tàng văn hóa dân tộc. Quá trình bảo tồn và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật này không chỉ đòi hỏi sự chung tay của cộng đồng chủ thể và các cấp quản lý, mà còn cần sự dấn thân bền bỉ của giới nghiên cứu học thuật trong việc số hóa, chuẩn hóa và đưa di sản bước vào dòng chảy hội nhập quốc tế. Việc liên tục đổi mới các phương thức tiếp cận thông qua lăng kính liên ngành, kế thừa các công trình nghiên cứu trước đó cùng sự kết hợp chặt chẽ giữa tính nguyên bản truyền thống và tư duy thẩm mỹ đương đại sẽ là chìa khóa then chốt để các làn điệu cổ không bao giờ phai mờ. Thông qua đó, mạch nguồn Ví, Giặm sẽ tiếp tục được tiếp nối, lan tỏa và tỏa sáng rực rỡ, bồi đắp nhân cách cùng tâm hồn cho các thế hệ mai sau, đồng thời khẳng định sức mạnh mềm của văn hóa Việt Nam trên bản đồ di sản nhân loại.
