Nhân kỷ niệm 100 năm Ngày sinh của Lãnh tụ Fidel Castro (13/08/1926 - 13/08/2026) và hướng tới kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (02/09/1945 - 02/09/2026), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật vừa ấn hành tác phẩm đồ sộ “Fidel Castro Ruz - Cuba trong trái tim nhân dân Việt Nam” của nhà báo Vương Xuân Nguyên - Viện trưởng Viện Kinh tế, Văn hóa và Nghệ thuật. Từ những ký ức sâu sắc với các bậc tiền bối cách mạng đến công trình nghiên cứu khoa học công phu đúc kết từ khối lượng tư liệu khổng lồ, tác giả đã phác họa trọn vẹn chân dung lỗi lạc của Tổng tư lệnh Fidel Castro cùng mối quan hệ đặc biệt Việt Nam - Cuba.
Vận dụng linh hoạt phương pháp báo chí điều tra lịch sử làm trục xương sống, công trình không chỉ dừng lại ở một biên khảo thông thường mà còn là một lát cắt sắc sảo, khách quan, đặt nhân vật và sự kiện vào đúng bối cảnh địa chính trị cụ thể để sự thật lịch sử tự lên tiếng. Trao đổi về đứa con tinh thần mang tầm vóc lớn lao với quy mô lên tới 738 trang này, nhà báo Vương Xuân Nguyên đã có những chia sẻ chuyên sâu về hành trình lao động học thuật đầy công phu cũng như giá trị trường tồn của tình hữu nghị Việt Nam - Cuba.
Chia sẻ về cơ duyên và động lực thực hiện công trình, nhà báo Vương Xuân Nguyên bộc bạch, khi nhắc đến Tổng tư lệnh Fidel Castro và nhân dân Cuba anh em, bất kỳ người Việt Nam nào am hiểu quá khứ lịch sử đều dâng trào một niềm trân trọng đặc biệt đối với mối quan hệ thủy chung, gắn bó keo sơn. Ông nhấn mạnh rằng mỗi người không thể chỉ đứng ngoài nhìn ngắm dòng chảy lịch sử, mà bằng chính nghề nghiệp, năng lực và trách nhiệm công dân của mình, ai cũng cần có những việc làm thiết thực để góp phần nhỏ bé gìn giữ, vun đắp và tôn vinh mối quan hệ mẫu mực đó. Khẳng định đây thực sự là "mệnh lệnh của trái tim và là trách nhiệm tự nhiên, tất yếu của mỗi người con đất Việt", tác giả cho biết với tư cách là một người làm báo lâu năm, ông có cơ may vô giá được gần gũi, lắng nghe nhiều vị tiền bối cách mạng lão thành là những người am hiểu sâu sắc về cuộc đời, sự nghiệp của Fidel như Đại tướng Võ Nguyên Giáp, nhà báo Đỗ Phượng hay ông Cù Văn Chước - người giúp việc thân cận của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chính nhờ những nhân chứng sống lịch sử ấy, ông đã thấu hiểu trọn vẹn nghĩa tình thủy chung cách mạng, cảm nhận sâu sắc thế nào là "vết sẹo Cuba", thế nào là câu nói bất hủ "vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu mình", hay tinh thần sẵn sàng đổ mồ hôi và sự sẻ chia vắc xin vô tư trong những lúc hoang mang, cam go nhất. Mục đích lớn nhất của ông là góp một phần nhỏ bé để tôn vinh mối quan hệ đặc biệt đó, đồng thời trao truyền lại cho các thế hệ mai sau hệ thống thông tin, dữ liệu và tri thức lịch sử mà ông may mắn có cơ hội tiếp cận, thiết tha mong các thế hệ mai sau luôn biết trân trọng, gìn giữ và tiếp nối xứng đáng truyền thống tốt đẹp này.
Đại sứ quán Cuba tại Việt Nam cùng nhà báo Vương Xuân Nguyên, tác giả cuốn sách "Fidel Castro Ruz - Cuba trong trái tim nhân dân Việt Nam" chia sẻ tại Toạ đàm "Fidel Castro Ruz: Từ tuổi thơ đến huyền thoại".
Về cấu trúc nội dung, cuốn sách được sắp xếp mạch lạc, chặt chẽ thành bốn phần chính, tập trung làm rõ những tầng sâu giá trị lịch sử và tư tưởng: làm nổi bật khát vọng tự do cháy bỏng và bản lĩnh cách mạng kiên cường của Lãnh tụ Fidel Castro; tái hiện cuộc gặp gỡ định mệnh cùng lời thề son sắt, gắn kết keo sơn giữa hai dân tộc Việt Nam và Cuba; khắc họa những dấu ấn hữu nghị sâu đậm và tấm lòng hào hiệp, vị tha của nhà lãnh đạo Cuba đối với sự nghiệp cách mạng nước ta; và tổng kết di sản ngoại giao vĩ đại cùng tầm nhìn thời đại từ tư tưởng Hồ Chí Minh - Fidel Castro Ruz. Xuyên suốt các nội dung này, tác phẩm phác họa năm tố chất cốt lõi của vị lãnh tụ qua tên gọi FIDEL, bao gồm:
Fidelidad: Sự kiên định son sắt với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, thể hiện rõ nét qua tư tưởng và những phát biểu sâu sắc của ông về con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội mà hai nước cùng theo đuổi.
Internacionalismo: Chủ nghĩa quốc tế trong sáng, cao cả và tinh thần đoàn kết vô tư, được minh chứng qua tình cảm chí nghĩa chí tình và những phát biểu đầy xúc động của Tổng tư lệnh Fidel Castro về Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại và nhân dân Việt Nam.
Dignidad: Phẩm giá cao quý và bản lĩnh thép trước mọi cường quyền, thể hiện qua nghệ thuật chiến tranh du kích và chiến tranh nhân dân nơi ý chí bảo vệ độc lập, tự do là sức mạnh tối thượng chiến thắng mọi kẻ thù.
Educación: Tầm nhìn chiến lược về phát triển tri thức, khoa học và y tế nhân văn, là nền tảng vững chắc để bồi đắp tình hữu nghị thủy chung thế hệ này qua thế hệ khác.
Líder: Hình ảnh vị Tổng tư lệnh kiệt xuất, người đưa ra những quyết sách lịch sử sáng suốt, được khắc họa qua các trích dẫn phát biểu mang tầm chiến lược thời đại từ cả hai chiều lịch sử Việt Nam và Cuba.
Để hoàn thành công trình đồ sộ này, tác giả đã nhận được sự hỗ trợ hết sức nhiệt tình từ những mối quan hệ ân tình được xây dựng trong suốt 25 năm làm báo của mình. Đặc biệt, quá trình biên soạn còn có sự giúp đỡ trực tiếp, chí tình từ Đại sứ quán Cuba tại Việt Nam, các cơ quan thông tấn báo chí, các viện nghiên cứu, cùng sự đóng góp vô giá của các nguồn tư liệu gốc từ Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Thông tấn xã Việt Nam và các trung tâm lưu trữ quốc gia.
Ấn phẩm "Fidel Castro Ruz - Cuba trong trái tim nhân dân Việt Nam do NXB Chính trị quốc gia Sự thật ấn hành.
Dưới góc nhìn của phương pháp báo chí điều tra lịch sử, tác giả lý giải rằng việc lựa chọn phương pháp sắc bén này xuất phát từ yêu cầu bức thiết phải bảo vệ sự thật khách quan trước những thông tin nhiễu loạn và hiệu ứng đám đông. Trong nghiên cứu lịch sử, tuyệt đối phải tránh dùng lăng kính chủ quan của thời điểm hiện tại để làm méo mó quá khứ. Nhà báo Vương Xuân Nguyên khẳng định: "Phương pháp này thực sự tối ưu và không thể thay thế nhờ việc định vị chuẩn xác nhân vật trong bối cảnh địa chính trị cụ thể, khai thác triệt để tư liệu gốc để nhân vật tự trình bày và bộc lộ một cách khách quan." Đồng thời, tác phẩm kiên định nguyên tắc khoa học, kiên quyết loại bỏ hoàn toàn các tài liệu giả định hay suy diễn chủ quan.
Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng đặt ra những thách thức vô cùng lớn:
Rào cản ngôn ngữ và sự thiếu đồng bộ của tư liệu: Vào thời điểm triển khai, bộ tổng tập toàn diện về Fidel Castro Ruz chưa được công bố hoàn chỉnh. Hơn nữa, các nguồn tư liệu gốc từ phía Cuba viết bằng tiếng Tây Ban Nha khi dịch thuật sang tiếng Việt còn thiếu sự thống nhất, nhiều thuật ngữ chuyên sâu chưa thực sự chuẩn xác và sát nghĩa.
Xử lý khối lượng tư liệu khổng lồ và đối chiếu nghiêm ngặt: Đòi hỏi tác giả phải chắt lọc, đối chiếu chéo cẩn trọng hơn 40.000 đơn vị tài liệu từ cả hai phía Việt Nam và Cuba, huy động toàn diện tư liệu từ Đại sứ quán Cuba, Thông tấn xã Việt Nam, Khu di tích Phủ Chủ tịch, Bảo tàng Hồ Chí Minh và các trung tâm lưu trữ quốc gia.
Trao đổi trực tiếp để tìm bản chất vấn đề: Để khắc phục các rào cản về ngôn ngữ học và thuật ngữ chính trị, việc tiến hành trao đổi trực tiếp, sâu sát với các cán bộ, nhà ngoại giao và chuyên gia của Đại sứ quán Cuba tại Việt Nam là hết sức cần thiết nhằm làm sáng tỏ và giữ nguyên vẹn bản chất của từng sự kiện lịch sử.
Dung hòa giữa tính khoa học và cảm xúc: Đòi hỏi tác giả phải giữ vững văn phong trang trọng, chuẩn mực của một công trình nghiên cứu chuyên sâu nhưng đồng thời vẫn phải truyền tải trọn vẹn nhịp đập cảm xúc thiêng liêng, nồng nàn của tình hữu nghị hai nước.
Đáng chú ý, thay vì lối trình bày bình luận một chiều thông thường, tác giả đã khéo léo để chính tiếng nói của Fidel Castro qua các cuộc phỏng vấn, diễn thuyết và phát biểu lịch sử tự kể lại câu chuyện về cuộc đời mình, hoàn toàn không muốn áp đặt bất kỳ một lăng kính chủ quan hay sự ngợi ca một chiều nào. Điều tác giả mong mỏi lớn nhất là người đọc có thể trực tiếp cảm nhận và nhìn thấy một con người bằng xương bằng thịt, một vĩ nhân vĩ đại của thời đại nhưng lại vô cùng gần gũi, chân thực trong từng câu nói, hành động.
Chia sẻ với báo chí, Nhà báo Vương Xuân Nguyên mong muốn thông qua tác phẩm này được đóng góp một phần nhỏ bé vào việc tiếp tục gìn giữ và lan tỏa của tình hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Cuba.
Phân tích về chiều sâu của câu nói bất hủ "Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình", tác giả chỉ ra rằng đây không đơn thuần là một thông điệp ngoại giao xã giao hay một lời tuyên bố chính trị mang tính khích lệ tinh thần thông thường. Qua khối lượng tư liệu khổng lồ, đó là sự kết tinh của một tình cảm chí nghĩa chí tình, một sự đồng điệu tâm hồn hiếm có giữa hai dân tộc cùng chung lý tưởng độc lập và khát vọng tự do. Minh chứng sống động và thuyết phục nhất cho lời cam kết ấy chính là chuyến thăm lịch sử của Lãnh tụ Fidel Castro tới vùng giải phóng Quảng Trị vào năm 1973. Giữa vùng đất lửa ngổn ngang bom đạn và tiềm ẩn vô vàn hiểm nguy, Fidel đã bất chấp mọi khuyến cáo an ninh để trở thành nguyên thủ quốc gia nước ngoài đầu tiên và duy nhất vượt tuyến lửa trực tiếp đặt chân tới đây, tận mắt chứng kiến sự tàn khốc của chiến tranh, chia sẻ gian khổ và trực tiếp mang máu thịt, tinh thần sát cánh cùng đồng bào miền Nam. Bằng tư duy nhạy bén của một nhà quân sự lỗi lạc, ông đã trực tiếp chỉ đạo và thúc đẩy việc hỗ trợ trang thiết bị, xe vận tải cùng lực lượng chuyên gia, công binh Cuba kề vai sát cánh với Việt Nam củng cố hệ thống đường Trường Sơn, đồng thời vạch ra tầm nhìn chiến lược với năm công trình trọng điểm cho công cuộc kiến thiết đất nước. Chuyến đi ấy chính là đỉnh cao của phong cách lãnh đạo "nói đi đôi với làm".
Bên cạnh những biên niên sử vĩ đại, cuốn sách còn đan cài rất nhiều câu chuyện cảm động, dung dị nhưng vô cùng sâu sắc về các chuyên gia, bác sĩ, kỹ sư Cuba và những người Việt Nam từng được giúp đỡ. Việc khéo léo đan cài dòng chảy tương hỗ, "có qua có lại" giữa nghĩa tình của người Cuba với Việt Nam và sự tri ân của người Việt với Cuba xuất phát từ dụng ý làm nổi bật ngoại giao nhân dân bền chặt. Tác giả nhấn mạnh rằng những câu chuyện đó chính là minh chứng sinh động khẳng định Lãnh tụ Fidel Castro và nhân dân Cuba luôn khắc ghi và sống mãi trong trái tim người Việt Nam, và ngược lại, hình ảnh đất nước Việt Nam kiên cường cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại cũng luôn hiện hữu trọn vẹn trong tâm hồn và tình cảm của nhân dân Cuba.
Các đại biểu tại Toạ đàm "Fidel Castro Ruz - Cuba trong trái tim nhân dân Việt Nam".
Ý nghĩa của công trình càng được bồi đắp trọn vẹn khi Lời tựa cuốn sách do chính Đại sứ đặc mệnh toàn quyền nước Cộng hòa Cuba tại Việt Nam Rogelio Polanco Fuentes trực tiếp chấp bút. Để đi đến sự chấp thuận này, ngài Đại sứ cùng các cán bộ, nhân viên ngoại giao của Đại sứ quán Cuba đã dành ra ròng rã một tháng trời để trực tiếp quan tâm, thẩm định, đối chiếu và kiểm tra tính xác thực của toàn bộ hệ thống tư liệu. Sự ghi nhận trân trọng từ Đại sứ quán Cuba là bảo chứng cao nhất cho thấy phương pháp báo chí điều tra lịch sử và việc đối chiếu chéo hơn 40.000 đơn vị tài liệu đã đạt đến độ chuẩn xác tuyệt đối, trở thành nguồn động lực mạnh mẽ để lan tỏa những giá trị cao đẹp đến thế hệ trẻ.
Khép lại cuộc trao đổi, nhà báo Vương Xuân Nguyên gửi gắm thông điệp mạnh mẽ rằng từ câu chuyện Việt Nam - Cuba trong những năm tháng chiến tranh cho đến bối cảnh thế giới nhiều biến động phức tạp, đầy rẫy thách thức truyền thống và phi truyền thống hiện nay, di sản của tình hữu nghị đặc biệt ấy cùng hệ giá trị FIDEL chính là một "la bàn" tư tưởng vô giá. Qua đó, tác phẩm không chỉ tôn vinh một vĩ nhân lỗi lạc và mối quan hệ mẫu mực của thời đại, mà còn tiếp lửa cho thế hệ trẻ kiên định lập trường độc lập, tự chủ, bồi đắp lòng tin chiến lược bằng sự chân thành, tuyệt đối không ngả nghiêng trước sóng gió, vun đắp cho tình hữu nghị hai nước mãi mãi xanh tươi, đời đời bền vững trước mọi thử thách của thời gian.
