Khi tiếng đàn được đánh đổi bằng cả gia tài
Chúng tôi tìm về làng Then vào đúng mùa thu hoạch. Tiếng máy gặt, những chuyến xe chở đầy thóc mới và mùi rơm phảng phất trong gió khiến ngôi làng nhỏ thêm phần nhộn nhịp, nhưng đâu đó vẫn giữ được nét bình yên vốn có. Trong căn nhà khang trang giữa làng, ông Nguyễn Quang Khoa - Chủ nhiệm Câu lạc bộ làng Then, vui vẻ kể về những ngày đầu cây violin xuất hiện ở quê hương mình.
Theo ông Khoa, từ trước thời điểm giải phóng miền Bắc, đời sống âm nhạc ở làng Then đã sớm manh nha hình thành:“Lúc ấy chưa có violin đâu, chủ yếu là sáo với nhị, nhưng tinh thần chơi nhạc thì đã có rồi”. Bước ngoặt đến vào năm 1955, khi đội văn nghệ xung kích tỉnh Bắc Giang về biểu diễn tại xã Thái Đào, người dân lần đầu được nghe tiếng violin qua phần biểu dẫn của nghệ sĩ Đỗ Hữu Bài. Âm thanh mới lạ, réo rắt, sâu lắng đã khiến bà con trong làng say mê. Sau buổi diễn, ông Nguyễn Hữu Đưa đã tìm gặp nghệ sĩ và tha thiết mời ở lại để dạy đàn cho bà con trong làng.
Từ những hạt mầm đầu tiên ấy, năm 1957, làng Then đã có 11 người biết chơi đàn, sau đó tăng lên 13 người. Nhưng để có được một cây đàn trong những năm tháng ấy là điều không hề dễ dàng. Với người nông dân, con trâu, đàn lợn hay bao thóc là tài sản lớn nhất của nhiều gia đình. Thế nhưng, nhiều gia đình vẫn chấp nhận đánh đổi những tài sản quý giá nhất để có được cây đàn cho con em theo học: “Thời đấy, chỉ có những gia đình khá giả mới có tiền mua đàn violin. Còn lại, nhiều nhà phải bán gà, bán lợn, bán thóc, thậm chí còn bán cả trâu mới mua được một cây đàn. Nhiều người gọi vui đây là loại nhạc cụ hoàng gia”, ông Khoa nhớ lại. Theo ông Khoa, khi cho con em theo học đàn, nhiều gia đình thời ấy cũng không đặt kỳ vọng con sẽ trở thành nghệ sĩ hay nổi tiếng, mà chỉ đơn thuần mong muốn giữ được cái “duyên” với violin, để âm thanh ấy được tiếp nối qua nhiều thế hệ.
Có những giai đoạn phong trào chơi đàn tại làng trầm xuống vì nỗi lo cơm áo gạo tiền, nhiều người tạm gác cây đàn để tập trung làm ăn chăm lo cho gia đình. Dẫu vậy, tình yêu với violin chưa bao giờ mất đi. Khi cuộc sống ổn định, tiếng đàn violin lại được cất lên đều đặn trong những buổi sinh hoạt quen thuộc tại nhà văn hoá thôn.
Giữ gìn thanh âm quê hương
Đến nay, dù cuộc sống ngày càng đổi thay, tình yêu với cây violin vẫn được người dân làng Then gìn giữ như một phần ký ức và bản sắc của quê hương. Giữa nhịp sống của một làng quê thuần nông, nơi người dân quanh năm gắn bó với đồng ruộng, cây đàn vẫn hiện diện như một nét văn hoá đặc trưng của làng.
Với nhiều thành viên câu lạc bộ làng Then, cây đàn không chỉ là thú vui tinh thần sau những giờ lao động vất vả mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng. Ban ngày làm đồng, tối đến họ lại gặp nhau tại nhà văn hóa thôn để cùng luyện tập những bản nhạc quen thuộc đã gắn bó với ngôi làng suốt nhiều thập kỷ.
Ông Nguyễn Văn Hùng, thành viên câu lạc bộ, cho biết: “Ở nhà nông một ngày đi làm mệt lắm. Chỉ tranh thủ những lúc rảnh ở nhà để tập thêm, tối ăn cơm xong khoảng 7 - 8 giờ thì anh em lại rủ nhau xuống nhà văn hóa để tập đàn.”
Những buổi sinh hoạt như vậy đã trở thành nếp quen của nhiều người dân trong làng. Không sân khấu lớn, không ánh đèn rực rỡ, họ đến bằng tình yêu âm nhạc giản dị và mong muốn giữ gìn nét văn hóa mà cha ông đã dày công gây dựng. Mỗi người một công việc, một hoàn cảnh khác nhau nhưng đều có chung niềm tự hào khi được góp phần lưu giữ thanh âm đã trở thành dấu ấn của làng Then.
Không chỉ được gìn giữ trong thế hệ đi trước, tình yêu với loại nhạc cụ này còn đang được trao truyền cho lớp trẻ. Trong căn phòng khách của gia đình ông Nguyễn Quang Khoa, tiếng đàn của các em nhỏ vẫn đều đặn vang lên mỗi tuần. Từ những bài học đầu tiên về cách cầm đàn, kéo vĩ đến việc làm quen với những giai điệu đơn giản, các em dần bước vào thế giới của loại nhạc cụ đã gắn bó với quê hương mình gần 70 năm qua.
Nhiều năm qua, lớp học của ông Khoa đã trở thành địa chỉ quen thuộc của những em nhỏ yêu thích chơi đàn trong làng. Không chỉ truyền dạy kỹ năng, lớp học còn là nơi các em được nghe kể về lịch sử hình thành của “làng violin”, về những thế hệ đi trước đã góp phần tạo nên một nét văn hóa độc đáo giữa vùng quê Bắc Bộ.
Tuy nhiên, phía sau những thanh âm trong trẻo ấy vẫn là nỗi trăn trở của người thầy đã nhiều năm gắn bó với cây đàn. Theo ông Khoa, số người biết chơi violin hiện nay không còn đông như trước. Những thành viên gắn bó với câu lạc bộ từ ngày đầu nay đã bước sang tuổi xế chiều, trong khi lớp kế cận chưa thực sự nhiều. Nếu không có những người trẻ tiếp tục học tập và theo đuổi violin, nét văn hóa đặc sắc này sẽ đứng trước nguy cơ mai một theo thời gian.
Chính vì vậy, ông vẫn kiên trì duy trì lớp học, dành thời gian hướng dẫn từng em với mong muốn truyền lại không chỉ kỹ năng chơi đàn mà cả tình yêu đối với di sản văn hóa của quê hương. Với ông, mỗi em nhỏ tìm đến lớp học đều là một hạt mầm mới cho tương lai của làng violin.
Từ lớp học nhỏ ấy, nhiều em đã có thể tham gia biểu diễn trong các dịp lễ hội của địa phương, thành phố, góp phần đưa hình ảnh làng Then và tiếng violin đến gần hơn với công chúng. Với các em, học vĩ cầm không đơn thuần là học một nhạc cụ mà còn là cách tìm hiểu và gắn bó hơn với truyền thống quê hương.
“Em rất thích học đàn vì vừa được chơi những bản nhạc hay, vừa hiểu thêm về truyền thống của quê hương mình”, em Trần Thị Ngọc Quỳnh chia sẻ.
Hơn cả một nhạc cụ, violin đã trở thành một phần đời sống văn hóa của người dân làng Then. Trên mảnh đất thuần nông ấy, những người nông dân vẫn miệt mài giữ lửa đam mê, còn những đứa trẻ đang tiếp tục viết nên câu chuyện mới cho ngôi làng. Để những thanh âm đã gắn bó với quê hương gần 70 năm qua không chỉ được lưu giữ trong ký ức, mà còn tiếp tục ngân vang trong tương lai.
