Từ tiếng súng Moncada đến những bài học lịch sử của cách mạng Cuba
Quay ngược thời gian trở về những năm đầu thập niên 50 của thế kỷ trước, đất nước Cuba dưới ách thống trị khắc nghiệt của chế độ độc tài Fulgencio Batista rơi vào bước đường cùng của áp bức, bất bình đẳng và sự lệ thuộc sâu cay vào các thế lực ngoại bang. Cuộc đảo chính năm 1952 đã bóp nghẹt mọi khuôn khổ pháp lý hợp hiến, dập tắt tận gốc hy vọng thay đổi bằng con đường ôn hòa hay cải cách nghị trường. Đất đai bị thâu tóm trong tay một nhóm lợi ích thiểu số, đại bộ phận nông dân bần cùng hóa không tấc đất cắm rũi, tầng lớp lao động chìm trong lầm than, trong khi chủ quyền quốc gia bị xói mòn nghiêm trọng.
Giữa bầu không khí ngột ngạt và bế tắc ấy, một thế hệ thanh niên ưu tú với tầm nhìn thời đại mà tiêu biểu là lãnh tụ trẻ tuổi Fidel Castro đã dũng cảm đứng lên. Ở giai đoạn đầu, với tư cách là một luật sư trẻ, ông từng đặt trọn niềm tin vào hệ thống công lý và con đường đấu tranh hợp pháp. Nhưng khi mọi cánh cửa hòa bình bị thế lực cầm quyền đóng sập, ông nhận thức sâu sắc rằng, một dân tộc muốn giành lại quyền tự quyết không thể chỉ trông chờ vào sự ban phát hay lòng trắc ẩn từ kẻ áp bức. Họ cần những người dám tiên phong cầm vũ khí, chấp nhận dấn thân vào hiểm nguy tột cùng để đánh thức ý thức tự cường trong tâm hồn hàng triệu quần chúng.
Pháo đài Moncada ở thành phố Santiago de Cuba, căn cứ quân sự kiên cố lớn thứ hai của chế độ độc tài lúc bấy giờ, được lựa chọn làm mục tiêu tập kích. Đặt dưới lăng kính khoa học quân sự, đó là một canh bạc vô cùng chênh lệch. Lực lượng nghĩa quân phần lớn là những thanh niên yêu nước chưa từng trải qua khói lửa chiến trận, trang bị thô sơ, trong khi đối phương sở hữu quân đội chính quy hùng hậu cùng hệ thống vũ khí hiện đại. Dù thấu rõ ranh giới giữa sự sống và cái chết vô cùng mong manh, họ vẫn tiến bước. Quyết định ấy mang giá trị của một lời tuyên ngôn đanh thép, nhân dân Cuba thà hy sinh đứng thẳng chứ tuyệt đối không chấp nhận cúi đầu làm nô lệ.
Đúng như dự liệu về mặt chiến thuật quân sự, cuộc đột kích đã không thành công. Lực lượng nghĩa quân chịu tổn thất nặng nề, nhiều chiến sĩ anh dũng ngã xuống, số khác bị bắt giam trong các nhà tù kiên cố. Tập đoàn thống trị khi ấy đinh ninh rằng mầm mống phản kháng đã bị tiêu diệt hoàn toàn. Thế nhưng, lịch sử luôn vận hành theo những quy luật vượt ra ngoài tầm kiểm soát của bạo lực.
Chính tại các phiên tòa xét xử sau, Fidel Castro đã thực hiện một cuộc lội ngược dòng chính trị đầy ngoạn mục. Đứng trước vành móng ngựa, ông hiên ngang biến bục bị cáo thành một diễn đàn đanh thép để vạch trần tội ác của chế độ độc tài và phác họa bản đồ tương lai cho đất nước. Tinh thần quật cường từ câu nói "Hãy kết án tôi, điều đó không quan trọng; Lịch sử sẽ phán xét tôi vô tội" cùng bản cương lĩnh cách mạng tiến bộ hướng tới công bằng xã hội như cải cách ruộng đất, phổ cập giáo dục và chăm sóc y tế toàn dân đã vượt qua những bức tường ngục tù để thấm sâu vào ý thức của đông đảo quần chúng.
Từ một thất bại chiến thuật trên chiến trường, nghĩa quân đã chuyển hóa thành công thành một thắng lợi tư tưởng vĩ đại. Hạt giống Moncada ngày ấy đã đâm chồi nảy lộc thành “Phong trào 26 tháng 7”, không ngừng tôi luyện ý chí, xây dựng lực lượng để rồi tiếp tục hành trình lịch sử với chuyến hải trình trên con tàu Granma, bền bỉ bám trụ vùng núi Sierra Maestra cho đến ngày toàn thắng 1 tháng 1 năm 1959. Nhìn rộng ra, tinh thần quật cường từ Moncada có sự tiếp thu và vận dụng sâu sắc những tinh hoa của nghệ thuật chiến tranh nhân dân, đặc biệt là đường lối chiến tranh du kích từ các cuộc đấu tranh giải phóng, trong đó có kinh nghiệm từ Việt Nam.
Từ những phương thức tác chiến linh hoạt, bám đất bám dân, lấy ít địch nhiều và lấy yếu thắng mạnh, Fidel Castro và các đồng chí của mình đã chắt lọc những hạt nhân lý luận phù hợp nhất để áp dụng vào thực tiễn địa hình và xã hội Cuba. Những bài học đắt giá từ thất bại quân sự tại Moncada đã buộc phong trào cách mạng phải chuyển hướng chiến lược một cách ngoạn mục, từ các trận đánh đô thị chớp nhoáng sang trường kỳ kháng chiến dựa vào căn cứ địa vùng núi cao Sierra Maestra, qua đó từng bước làm chủ chiến trường và lật đổ hoàn toàn chế độ độc tài Batista.
Tầm vóc vĩ đại của Tổng tư lệnh Fidel Castro
Thắng lợi vào ngày đầu năm 1959 đã mở ra một kỷ nguyên hoàn toàn mới, kỷ nguyên mà lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, nhân dân Cuba thực sự nắm giữ vận mệnh của chính mình. Nhà nước cách mạng ra đời không chỉ dừng lại ở sự thay đổi thượng tầng kiến trúc, mà lập tức triển khai các chính sách cải cách căn bản nhằm hiện thực hóa những khát vọng từng được ấp ủ từ ngục tù Moncada.
Tuy nhiên, con đường dựng xây và bảo vệ thành quả ấy chưa bao giờ trải hoa hồng. Trong suốt nhiều thập niên qua, đặc biệt là trong bối cảnh hiện nay, đất nước Cuba kiên cường vẫn phải đối mặt với vô vàn khó khăn từ các biện pháp phong tỏa, cấm vận ngặt nghèo cùng những biến động khôn lường của cục diện thế giới. Dẫu vậy, quốc gia Caribe này vẫn kiên định bảo vệ độc lập, chủ quyền và quyền tự lựa chọn con đường phát triển của mình. Sức mạnh ấy xuất phát từ chính tinh thần Moncada, tinh thần tự lực, lòng yêu nước nồng nàn và niềm tin bất diệt vào phẩm giá con người.
Không tự giới hạn trong khuôn khổ lợi ích quốc gia chật hẹp, tầm vóc của Cách mạng Cuba còn tỏa sáng rực rỡ qua chủ nghĩa quốc tế cao cả. Đối với Cuba, độc lập của một dân tộc chỉ thực sự trọn vẹn khi các dân tộc khác vẫn còn chịu cảnh áp bức, bất công. Chính vì lẽ đó, trong suốt nhiều năm tháng, hàng vạn bác sĩ, giáo viên, chuyên gia và chiến sĩ tình nguyện Cuba đã không quản ngại gian khó, có mặt tại những vùng đất tuyến đầu trên thế giới để cứu người, truyền bá tri thức và hỗ trợ công cuộc kiến thiết.
Kỷ niệm 73 năm cuộc tiến công Trại lính Moncada (26/7/1953 - 26/7/2026) và tiến tới kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Lãnh tụ Cách mạng Fidel Castro (13/8/1926 - 13/8/2026), ôn lại chặng đường lịch sử hào hùng ấy càng làm bừng sáng những giá trị bất biến của tinh thần tự chủ và khát vọng tự do. Qua đó, chúng ta thấy rõ hơn tầm vóc vĩ đại của Fidel Castro trong phong trào giải phóng dân tộc toàn cầu, cũng như những đóng góp không mệt mỏi của ông cho hòa bình, công lý và quyền mưu cầu hạnh phúc của nhân dân thế giới. Fidel Castro Ruz là nhà lãnh tụ cách mạng kiệt xuất của nhân dân Cuba, người anh hùng dân tộc kiên cường, và là biểu tượng cao đẹp của chủ nghĩa anh hùng cách mạng sống mãi trong trái tim nhân dân yêu chuộng hòa bình toàn cầu.
Đặc biệt hơn cả trong cuộc đời hoạt động cách mạng vĩ đại của Fidel Castro chính là tình cảm gắn bó keo sơn mà ông dành cho Việt Nam. Cùng với Chủ tịch Hồ Chí Minh và Anh hùng dân tộc Cuba José Martí, Fidel Castro không chỉ là người đặt nền móng cho mối quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam và Cuba, mà ông còn là linh hồn bền bỉ dẫn dắt tình đoàn kết thủy chung đặc biệt giữa hai dân tộc xuyên thế kỷ XX và thế kỷ XXI.
Với ba lần trực tiếp đến thăm Việt Nam, cùng gần một trăm lần kiên cường bảo vệ Việt Nam trên các diễn đàn quốc tế, Fidel Castro là minh chứng sống động cho tấm lòng thủy chung son sắt giữa hai nước. Ông không chỉ truyền cảm hứng mạnh mẽ cho nhân dân Cuba, châu Mỹ Latinh và Phong trào Không liên kết, mà còn hiệu triệu những trái tim yêu chuộng hòa bình trên khắp thế giới hướng về Việt Nam trong những năm tháng cam go nhất của lịch sử.
Mối quan hệ hữu nghị giữa Việt Nam và Cuba chính là biểu tượng mẫu mực, hiếm có về tình nghĩa thủy chung, son sắt giữa hai dân tộc ở hai đầu bán cầu. Trong những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến cứu nước, khi Việt Nam chịu đựng muôn vàn hy sinh mất mát, Cuba đã dành cho sự ủng hộ chí tình, chí nghĩa cả về vật chất lẫn tinh thần. Chuyến thăm lịch sử của Lãnh tụ Fidel Castro đến vùng giải phóng Quảng Trị vào tháng 9 năm 1973, khi tiếng súng chiến tranh vẫn còn vang vọng, cùng tình cảm sắt son qua câu nói “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình”, mãi khắc sâu vào tâm khảm triệu người con đất Việt như một minh chứng sáng ngời về tình đoàn kết quốc tế trong sáng.
Lời kết
Hơn bảy thập niên đã lùi xa kể từ tiếng súng vang lên tại Santiago de Cuba, ý nghĩa của sự kiện Moncada vẫn giữ nguyên giá trị thời đại. Đó không chỉ là câu chuyện của một quá khứ hào hùng, mà còn là minh chứng hùng hồn cho chân lý, khi một dân tộc đồng lòng đứng lên bảo vệ quyền tự quyết, khi khát vọng tự do và công bằng xã hội hòa quyện làm một, thì mọi nghịch cảnh đều có thể vượt qua. Moncada vì thế đã vượt qua biên giới địa lý để trở thành tài sản tinh thần chung của nhân loại, biểu tượng bất tử về sức mạnh của lý tưởng và lòng thủy chung giữa con người với con người. Sức sống mãnh liệt ấy sẽ mãi là ngọn hải đăng soi đường cho các thế hệ mai sau trên hành trình bảo vệ nền độc lập, tự do, chủ quyền và khát vọng vươn lên xây dựng một thế giới hòa bình, công bằng, văn minh, nơi quyền làm chủ thực sự thuộc về nhân dân toàn cầu.
