Thông qua việc phân tích thực trạng tại Việt Nam, bài viết làm rõ lộ trình xây dựng hệ sinh thái dữ liệu dùng chung, ứng dụng công nghệ trong giám sát bản quyền và thực thi các chiến lược theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân. Đây là hành trình xác lập chủ quyền văn hóa số, bảo đảm nghệ thuật biểu diễn Việt Nam hội nhập và phát triển bền vững. Với sự dẫn dắt của các nghị quyết chiến lược, công cuộc này là sự dịch chuyển toàn diện về hạ tầng, nhân lực và thể chế quản trị văn hóa trong giai đoạn mới.
Tầm nhìn chiến lược và thực tiễn dịch chuyển của nghệ thuật biểu diễn trong không gian số
Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư tạo ra những thay đổi mang tính bản lề đối với mọi lĩnh vực đời sống xã hội, trong đó nghệ thuật biểu diễn chịu tác động trực tiếp và sâu sắc. Việc dịch chuyển từ không gian sàn diễn truyền thống sang các nền tảng số là yêu cầu tự thân để tồn tại và phát triển. Trong giai đoạn hiện nay, công cuộc chuyển đổi số trong các ngành văn hóa và nghệ thuật của chúng ta đã đạt được những kết quả bước đầu, tạo tiền đề cho một phương thức quản trị minh bạch và hiệu quả hơn. Nền tảng cho sự chuyển dịch này chính là hệ thống các văn kiện, nghị quyết của Đảng và Nhà nước.
Tinh thần Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV khẳng định chuyển đổi số là động lực chính để đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất lao động và sức cạnh tranh quốc gia. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cùng với Nghị quyết số 68 - NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân đã thiết lập một hành lang chính trị vững chắc. Cụ thể hóa các nghị quyết này, Chính phủ ban hành Quyết định số 749/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia và Quyết định số 1909/QĐ-TTg về Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030. Các văn bản này nhấn mạnh việc số hóa di sản, xây dựng hệ thống dữ liệu ngành và thúc đẩy công nghiệp văn hóa trên môi trường số.
Nghiên cứu từ Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam cho thấy, việc thực hiện chuyển đổi số giúp tỷ lệ dịch vụ công trực tuyến trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật đạt ngưỡng trên 80% đối với các thủ tục hành chính cấp Trung ương, giúp giảm thiểu thời gian xử lý hồ sơ và tăng cường tính minh bạch.
Nghệ thuật biểu diễn Việt Nam, từ sân khấu hiện đại đến các loại hình diễn xướng dân gian và đào tạo chuyên nghiệp, ghi nhận sự dịch chuyển mạnh mẽ sang môi trường trực tuyến. Các hình thức sân khấu số, nhà hát trực tuyến và học liệu số trong đào tạo nghệ thuật trở thành một phần của hệ sinh thái văn hóa. Nghệ thuật diễn xướng dân gian đứng trước cơ hội lưu trữ, quảng bá và tiếp cận công chúng toàn cầu thông qua các nền tảng số. Các chương trình nghệ thuật không còn bó hẹp trong không gian vật lý mà lan tỏa qua các nền tảng livestream, mạng xã hội và ứng dụng OTT.
Điều này giúp nghệ thuật tiếp cận gần hơn với công chúng trẻ và mở ra mô hình kinh doanh mới cho các đơn vị nghệ thuật. Về phía quản lý nhà nước, việc ứng dụng công nghệ mang lại những thay đổi rõ rệt. Hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính liên thông giúp quản lý hồ sơ biểu diễn, định danh nghệ sĩ và lưu trữ tác phẩm khoa học. Tuy nhiên, không gian mạng cũng tạo ra thách thức về kiểm soát nội dung xuyên biên giới và bảo vệ bản quyền.
Đối với diễn xướng dân gian, thách thức nằm ở việc giữ tính nguyên bản của di sản khi trình diễn trong môi trường ảo. Dữ liệu từ các tổ chức bảo vệ bản quyền cho thấy vi phạm bản quyền số vẫn là điểm nghẽn, gây thiệt hại cho nền kinh tế sáng tạo, đòi hỏi một hệ thống quản trị dữ liệu quốc gia đồng bộ để giám sát, thực thi pháp luật và bảo vệ quyền lợi chính đáng cho nghệ sĩ.
Sự dịch chuyển này không chỉ mang tính cơ học mà là sự thay đổi cấu trúc vận hành của các thiết chế văn hóa. Các nhà hát bắt đầu đầu tư vào hạ tầng truyền dẫn, kỹ thuật ghi hình chất lượng cao và ứng dụng tương tác để kết nối với khán giả. Những buổi diễn trực tuyến có thu phí bước đầu tạo dựng thói quen chi trả của công chúng, mở ra nguồn thu mới trong bối cảnh các nguồn lực truyền thống gặp khó khăn.
Tuy nhiên, sự dịch chuyển này bộc lộ khoảng cách về năng lực số giữa các vùng miền, giữa đơn vị trung ương và địa phương. Điều này đặt ra yêu cầu cho quản lý nhà nước phải có những chính sách điều tiết vĩ mô, đảm bảo sự phát triển hài hòa và công bằng. Tầm nhìn chiến lược hiện nay không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ đơn vị vượt qua khó khăn, mà phải kiến tạo nền tảng pháp lý và kỹ thuật để nghệ thuật biểu diễn Việt Nam cạnh tranh với các sản phẩm xuyên biên giới trên chính sân nhà.
Kinh nghiệm quản trị quốc tế và xu hướng chuyển dịch của hệ sinh thái nghệ thuật tương lai
UNESCO nhận định chuyển đổi số trong văn hóa không chỉ là số hóa tác phẩm mà là tạo ra hệ sinh thái để giá trị văn hóa lưu thông an toàn. UNESCO nhấn mạnh việc xây dựng khung pháp lý linh hoạt để bảo vệ đa dạng văn hóa trên môi trường số là ưu tiên hàng đầu. Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) khuyến nghị ứng dụng công nghệ mới như Blockchain để minh bạch hóa việc phân chia lợi nhuận, đảm bảo nghệ sĩ nhận thù lao xứng đáng. Hàn Quốc thành công trong việc xây dựng hệ sinh thái K-Art Data để quản lý toàn bộ vòng đời tác phẩm, từ khâu sáng tạo đến tiêu thụ. Singapore tập trung vào mô hình Smart Arts để số hóa không gian biểu diễn, biến chúng thành các điểm kết nối vạn vật (IoT), giúp nắm bắt thị hiếu khán giả qua dữ liệu thời gian thực. Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra chuyển đổi số thành công khi có sự kết hợp chặt chẽ giữa nhà nước, doanh nghiệp công nghệ và nghệ sĩ theo mô hình cộng sinh, lấy dữ liệu làm nền tảng và luật pháp làm công cụ điều tiết.
Trong những năm tới, hoạt động nghệ thuật biểu diễn dịch chuyển sâu hơn vào không gian thực tế ảo và thực tế tăng cường VR/AR. Xu hướng cá nhân hóa trải nghiệm nhờ trí tuệ nhân tạo (AI) dẫn đến sự xuất hiện của các hình thức biểu diễn đa nền tảng, không biên giới. Theo dự báo, kinh tế số trong lĩnh vực văn hóa sẽ chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong GDP quốc gia, trở thành phần cốt lõi của sức mạnh mềm dân tộc. Điều này đòi hỏi quản lý nhà nước chuyển mình mạnh mẽ sang vị thế kiến tạo môi trường số lành mạnh. Ứng dụng Big Data giúp cơ quan nhà nước thực hiện quản trị thông minh, phân tích thị hiếu để định hướng phát triển loại hình nghệ thuật phù hợp với nhu cầu thời đại mà không làm mất bản sắc truyền thống. Việc phổ cập hóa chữ ký số và hợp đồng điện tử giúp minh bạch hóa mọi hoạt động từ cấp phép đến lưu thông, giảm thiểu rủi ro pháp lý cho nghệ sĩ và nhà tổ chức.
Xu hướng tương lai cho thấy sự giao thoa giữa nghệ thuật và công nghệ mới như nghệ thuật sinh tạo và tài sản kỹ thuật số không thể thay thế. Điều này mở ra cơ hội thương mại hóa tác phẩm trực tuyến nhưng đặt ra thách thức về mặt đạo đức và pháp lý. Quản trị văn hóa tương lai phải giải quyết việc định nghĩa quyền tác giả cho sản phẩm do con người phối hợp với AI sáng tạo, hay bảo vệ người tiêu dùng trước sản phẩm nghệ thuật giả mạo. Việc cập nhật tri thức công nghệ và xây dựng chính sách thử nghiệm (sandbox) linh hoạt là cần thiết. Dự báo đến cuối thập kỷ, ranh giới giữa biểu diễn thực và ảo sẽ mờ dần, tạo ra không gian nghệ thuật lai (hybrid) đầy tiềm năng nhưng cũng đòi hỏi sự quản lý khoa học và nhân văn để tránh các cạm bẫy tiềm ẩn.
Giải pháp đột phá và lộ trình thực thi quyết liệt trong quản trị văn hóa số
Nhằm hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi số theo tinh thần các Nghị quyết của Đảng, việc triển khai giải pháp cần thực hiện đồng bộ và quyết liệt: Hoàn thiện Trục dữ liệu quốc gia về nghệ thuật biểu diễn liên thông. Đây là giải pháp nền tảng để thiết lập hệ sinh thái quản trị số minh bạch. Trục dữ liệu này là hệ thống thông tin động, kết nối từ cơ quan quản lý Trung ương đến địa phương, các tổ chức và cá nhân nghệ sĩ. Việc tích hợp mã định danh nghệ sĩ gắn với hồ sơ năng lực và danh mục tác phẩm giúp loại bỏ tình trạng dữ liệu phân mảnh, hỗ trợ thống kê, dự báo và ra quyết định chính sách dựa trên thực tiễn. Hệ thống cần được bảo mật cao, đảm bảo an toàn thông tin cá nhân trong khi vẫn cung cấp khả năng truy xuất dữ liệu phục vụ quản lý công.
Cải cách quy trình quản lý thông qua ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Giải pháp này chuyển dịch từ tư duy tiền kiểm sang hậu kiểm thông minh. Phát triển thuật toán nhận diện nội dung biểu diễn tự động giúp cơ quan nhà nước giám sát nội dung trên các nền tảng xuyên biên giới, kịp thời xử lý các hành vi lệch chuẩn văn hóa. AI cũng hỗ trợ phân tích thị hiếu công chúng, tư vấn cho đơn vị nghệ thuật xây dựng nội dung phù hợp, nâng cao giá trị thẩm mỹ và định hướng tư tưởng hiệu quả. Đây là trợ lý thông minh giúp nhà quản lý tối ưu hóa nguồn lực đầu tư, đảm bảo sản phẩm ra mắt đạt sự đón nhận tốt từ xã hội. Thiết lập cơ chế bảo vệ bản quyền số dựa trên công nghệ Blockchain và định danh kỹ thuật số. Đây là giải pháp then chốt xây dựng niềm tin cho cộng đồng sáng tạo. Ứng dụng Blockchain giúp ghi lại mọi giao dịch liên quan đến tác phẩm minh bạch và bất biến, ngăn chặn sao chép lậu và trục lợi từ chất xám của nghệ sĩ. Cơ chế này tạo điều kiện thu phí bản quyền tự động, bảo đảm công bằng trong phân chia lợi ích kinh tế.
Thúc đẩy mô hình hợp tác công tư PPP theo tinh thần Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hành lang pháp lý, trong khi khuyến khích doanh nghiệp công nghệ đầu tư nguồn vốn và giải pháp kỹ thuật xây dựng hạ tầng số văn hóa. Hình thành các "Nhà hát số quốc gia" hay sàn giao dịch nghệ thuật trực tuyến tận dụng sự linh hoạt của khu vực tư nhân, giúp giảm áp lực ngân sách nhà nước và tạo ra sản phẩm chất lượng cao, có khả năng cạnh tranh quốc tế. Cơ chế này mở đường cho xã hội hóa hoạt động biểu diễn, giúp đơn vị nghệ thuật tự chủ tài chính và chủ động tiếp cận công chúng. Đầu tư phát triển nguồn nhân lực quản lý văn hóa có tư duy số. Con người là yếu tố quyết định. Cần xây dựng chương trình đào tạo cho đội ngũ cán bộ không chỉ vững chuyên môn mà còn am hiểu phân tích dữ liệu, an ninh mạng và quản trị số. Hình thành đội ngũ chuyên gia kết nối nghệ thuật và công nghệ, đảm bảo chính sách chuyển đổi số bắt kịp tốc độ thay đổi của thế giới.
Nâng cao năng lực số cho cộng đồng nghệ sĩ và đơn vị biểu diễn nhằm khơi thông dòng chảy sáng tạo. Cơ quan nhà nước tổ chức hỗ trợ kỹ thuật, hướng dẫn nghệ sĩ bảo vệ tác phẩm và ứng dụng thực tế ảo trong biểu diễn. Khi nghệ sĩ làm chủ công nghệ, họ trở thành những người đưa văn hóa Việt Nam ra toàn cầu chuyên nghiệp. Phổ cập học liệu số giúp xóa bỏ khoảng cách tiếp cận nghệ thuật giữa các vùng miền. Sự thành công của giải pháp này tạo nên cộng đồng nghệ sĩ số am hiểu luật pháp, góp phần xây dựng môi trường văn hóa số văn minh. Chuyển đổi số trong quản lý nhà nước về nghệ thuật biểu diễn không đơn thuần là thay đổi công cụ, mà là cải cách phương thức tương tác giữa Nhà nước, nghệ sĩ và công chúng. Với sự dẫn dắt của các Nghị quyết Đảng, công nghệ trở thành cánh tay nối dài đưa giá trị nghệ thuật vươn xa, trở thành sức mạnh mềm trong tiến trình hội nhập.
Kết luận
Nhìn lại hành trình chuyển đổi số trong quản lý nhà nước về nghệ thuật biểu diễn, có thể khẳng định đây không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích mà đã trở thành một yêu cầu mang tính sinh tồn và phát triển của toàn ngành. Chuyển đổi số không chỉ dừng lại ở các thuật toán hay hạ tầng kỹ thuật đơn thuần, mà cốt lõi nằm ở sự thay đổi hệ điều hành tư duy của cả nhà quản lý, nghệ sĩ và công chúng thụ hưởng. Kết quả bước đầu trong giai đoạn hiện nay đã cho thấy những tín hiệu tích cực về sự minh bạch, tính hiệu quả và khả năng lan tỏa giá trị văn hóa trên không gian mạng. Tuy nhiên, hành trình này vẫn đang ở những chương khởi đầu đầy thách thức.
Trong tương lai gần, khi các ranh giới thực - ảo tiếp tục mờ đi, quản lý nhà nước cần giữ vững vai trò là người gác cổng văn hóa đồng thời là kiến trúc sư cho một không gian sáng tạo tự do, lành mạnh. Việc kiên định thực hiện các mục tiêu của Nghị quyết Đại hội XIV, Nghị quyết 57 và Nghị quyết 68 sẽ là "kim chỉ nam" để chúng ta không chỉ làm chủ công nghệ mà còn làm chủ vận mệnh của nền nghệ thuật dân tộc trong môi trường số. Nghệ thuật biểu diễn Việt Nam, với bề dày di sản và sự năng động của thế hệ trẻ, hoàn toàn có khả năng tạo ra những điểm chạm cảm xúc mạnh mẽ, vượt qua các rào cản ngôn ngữ và địa lý nhờ vào đôi cánh của chuyển đổi số. Đây là một tiến trình mở, nơi mỗi bước đi hôm nay sẽ đặt nền móng cho một diện mạo văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc và tràn đầy sức sống trong tương lai.
