Lúc sinh thời, khi được hỏi: “Sự phân loại trên có liên hệ đến hoàn cảnh của đất nước không?”, Trịnh Công Sơn đã chia sẻ: “Một phần nào đó thôi.
Chẳng hạn sau “Ca khúc da vàng” gồm những bài ca than vãn về nỗi đớn đau của đất nước, của con người, tôi bắt đầu chuyển sang tranh đấu ca và Kinh Việt Nam (tức là hòa bình ca). Sự liên tục đó cần nuôi dưỡng và nghĩ ngợi nhiều. Và cũng là tiếng nói cần thiết cho sự chuyển biến tất yếu của vận mệnh quê hương...”.
Chiến tranh đã đem đến cho dân tộc Việt Nam quá nhiều nỗi đau thương, tổn thất mà không một gia đình nào tránh khỏi. Thế nên, khát vọng về cuộc sống hòa bình luôn là điều mọi người mơ ước, chờ mong. Đây cũng là cảm thức luôn hiện hữu ở những ca khúc viết về hòa bình trong nhạc Trịnh Công Sơn.
Theo Tạ Tỵ - một nhà phê bình văn học: “Đi từ phẫn nộ, tiếng nhạc Trịnh Công Sơn lả vào cầu khẩn với ước mong lời nói của mình được chấp nhận. Hòa bình ai mà chẳng muốn. Hai tiếng đó như lời kêu gọi thầm kín trong tâm tư mỗi con người thương nước (...).
Nội dung các ca khúc trong 2 tập nhạc: “Kinh Việt Nam” và “Ta phải thấy Mặt Trời” đều tỏ bày sự mong mỏi thanh bình qua những nét nhạc trầm hùng, nhưng vẫn không xóa hết được ray rứt đắng cay. Nơi đây tôi chờ/ Nơi kia anh chờ/ Trong căn nhà nhỏ/ Mẹ cũng ngồi chờ (Chờ nhìn quê hương sáng chói)”.
Khát vọng chấm dứt chiến tranh để đất nước hòa bình cũng là tâm nguyện cháy lòng của Trịnh Công Sơn được nói đến trong lời mở đầu tập “Kinh Việt Nam” với những lời thê thiết, thành thực đến hồn nhiên khi ông kêu gọi: “Xin hãy dừng tay và cùng chờ nhìn một Mặt Trời tươi trẻ sẽ được khai sinh ở phương Đông. Xin hãy dừng tay để mọi căn nhà Việt Nam có thể mở rộng cửa chờ đón một sớm mai hòa bình.
Còn rất nhiều con đường mở ra cho tương lai chúng ta. Những con đường đưa ta về dựng lại một tổ quốc đích thực. Xin hãy dừng tay để được nghe ba mươi mốt triệu tiếng reo hò trong cùng một phút hân hoan. Để cho con sông, dòng suối, núi rừng và mặt đất cằn khô nầy được thở lại điều hòa”.
Thế nên, trong “Kinh Việt Nam”, có rất nhiều ca khúc thể hiện sâu sắc cảm thức hòa bình với những ca từ thể hiện niềm khao khát, mơ ước hòa bình: “Từ ruộng đồng hạt lúa nuôi dân ta/ Mầm hòa bình nở trên đời dân khốn khó/ Cùng đứng lên ta đi dựng lại căn nhà tự do” (Dân ta vẫn sống). Trong suy niệm của Trịnh Công Sơn, hòa bình phải gắn liền với no ấm, tự do, với niềm lạc quan của người dân trên cánh đồng quê hương: “Ngày mai đây nhìn quanh hòa bình sẽ tươi xanh ruộng đồng (...).
Hòa bình đến đây cho dân ta về vui với cánh đồng” (Ngày mai đây bình yên). Và, hòa bình cũng gắn liền với tương lai tươi sáng của dân tộc: “Trên cánh đồng hòa bình này/ Mặt Trời yên vui lên đỏ chói” (Cánh đồng hòa bình), với niềm vui, niềm hạnh phúc của nhân dân: “Rừng núi loan tin đến mọi miền/ Gió hòa bình bay về muôn hướng” (Ta thấy gì đêm nay).
Và ai đã từng đi qua chiến tranh, chứng kiến cảnh đạn bom dày xéo quê hương dấu yêu của chúng ta ở những năm tháng trong giai đoạn 1954 - 1975, mới thấy ước mơ hòa bình trong nhạc Trịnh Công Sơn ý nghĩa và cần thiết như thế nào. Đồng thời, mới cảm nhận được giá trị của cuộc sống hòa bình hôm nay mà cha ông phải đổ bao máu xương mới tạo dựng được.
Cảm thức hòa bình trong nhạc Trịnh Công Sơn, không chỉ có niềm mong ước hòa bình, mà gắn liền với nó là khát vọng thống nhất nước nhà. Hai phạm trù này hòa quyện biện chứng với nhau tạo một hệ giá trị riêng có của nhạc Trịnh Công Sơn: “Chờ hòa bình đến/ Chờ tiếng bom im (...)/ Chờ ngày Việt Nam thống nhất cho những tình thương vỡ bờ” (Chờ nhìn quê hương sáng chói).
Vì thế, nếu ước mơ hòa bình tha thiết bao nhiêu thì khát vọng thống nhất nước nhà trong nhạc Trịnh Công Sơn cũng thiêng liêng bấy nhiêu: “Một ngày mai đây nhìn đất nước reo vui/ Cờ thống nhất chân bước đi trên ba miền” (Những ai còn là Việt Nam).
Theo chủ kiến của Trịnh Công Sơn, việc thống nhất đất nước là quyền sống, quyền tự quyết của dân tộc, không có ngoại nhân nào có thể quyết định được: “Chính chúng ta phải nói hòa bình/ Khi tim người rực lửa cầu mong/ Chính chúng ta phải có mọi quyền/ Đứng lên đòi thống nhất quê hương” (Chính chúng ta phải nói).
Theo lời chia sẻ của Thế Uyên trong bài viết “Trịnh Công Sơn: Cuộc hành trình làm người Việt Nam” trên Bách Khoa số 327, ra ngày 15/8/1970: “Lần cuối gặp nhau trước khi Trịnh Công Sơn trở về Huế, trong căn gác xếp mưa dột đầy một góc, ngồi trên chiếc chiếu rách, anh có hỏi tôi: Khi đất nước thanh bình bạn bè hai bên trở về, sẽ ra sao nhỉ? Tôi không thể trả lời câu hỏi ấy, nhưng tôi biết khi thanh bình, tôi sẽ làm gì.
Tôi sẽ ra Huế, kiếm Trịnh Công Sơn, và sẽ rủ anh làm như trong một bản nhạc anh đã đặt tên “Tôi sẽ đi thăm”: “Khi đất nước tôi thanh bình/ Tôi sẽ đi không ngừng/ Sài Gòn ra Trung, Hà Nội vô Nam/ Tôi đi chung cuộc mừng và mong sẽ quên chuyện non nước mình...”.
Tới đây có lẽ mới là tận cùng của cuộc hành trình làm người Việt Nam, và có lẽ cũng tới đây Sơn và tôi mới hy vọng sẽ chỉ còn một việc là: Làm tình ca và viết chuyện tình rất viễn mơ”.
Có thể nói, cảm thức hòa bình đi liền với khát vọng thống nhất đất nước là hệ giá trị nhân văn trong văn nghệ miền Nam trước 1975, trong đó có nhạc Trịnh Công Sơn. Đây cũng là một tâm thức luôn hiện hữu trong đời sống văn nghệ miền Nam, thể hiện khá sâu sắc và giàu tính mỹ cảm trong sáng tác của văn nghệ sĩ miền Nam lúc bấy giờ mà nhạc Trịnh Công Sơn là một giá trị tiêu biểu.
