Trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của kỷ nguyên vươn mình, việc định vị các ngành kinh tế sáng tạo trọng điểm là yêu cầu cấp thiết để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược quốc gia. Giữa hệ sinh thái đa dạng đó, âm nhạc nổi lên như một trụ cột vững chắc, đóng vai trò dẫn dắt sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ dựa vào tài nguyên hữu hình sang dựa vào tài nguyên trí tuệ và sáng tạo.
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã xác lập tầm nhìn chiến lược: Đến năm 2045, Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao, nằm trong nhóm 20 nền kinh tế lớn nhất thế giới. Đi kèm với vị thế kinh tế đó là mục tiêu xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, nơi văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa đã cụ thể hóa quan điểm này, khẳng định phát triển các ngành công nghiệp văn hóa là một trong những đột phá chiến lược. Trong hệ tọa độ đó, âm nhạc với tính chất không biên giới và khả năng kết nối cảm xúc mạnh mẽ, chính là phương tiện hiệu quả nhất để truyền tải thông điệp văn hóa Việt Nam ra thế giới, đồng thời đóng góp trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng GDP bền vững.
Kinh nghiệm quốc tế và sự vận động của văn hóa khi kinh tế phát triển
Nhìn vào tiến trình phát triển của các quốc gia phương Tây và những nền kinh tế hàng đầu như Mỹ, Anh, Đức hay gần nhất là Nhật Bản và Hàn Quốc, quy luật vận động cho thấy: Khi thu nhập bình quân đầu người vượt ngưỡng cao, nhu cầu xã hội dịch chuyển mạnh mẽ sang hưởng thụ văn hóa và trải nghiệm sáng tạo. Tại các quốc gia này, công nghiệp âm nhạc không chỉ là lĩnh vực giải trí mà được vận hành như một ngành công nghiệp nặng về trí tuệ. Nhu cầu thụ hưởng âm nhạc hướng đến tính cá nhân hóa và trải nghiệm đa giác quan. Công nghiệp âm nhạc tại Mỹ đóng góp hàng trăm tỷ USD vào GDP thông qua hệ thống bảo hộ bản quyền nghiêm ngặt. Anh quốc với chiến lược "Creative Britain" đã biến âm nhạc thành một thực thể ngoại giao và kinh tế quan trọng. Sự phát triển này khẳng định văn hóa chính là hệ điều hành của nền kinh tế phát triển. Khi Việt Nam hướng tới mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045, việc chuẩn bị một hệ sinh thái âm nhạc tương thích với trình độ hưởng thụ cao của nhân dân là hướng đi tất yếu.
Đến năm 2045, quy mô dân số Việt Nam dự kiến đạt khoảng 108 đến 110 triệu người với cấu trúc dân số trẻ và tầng lớp trung lưu chiếm đa số. Sự bùng nổ của siêu trí tuệ và trí tuệ nhân tạo tạo sinh đang tái định hình tư duy sáng tác và sản xuất nghệ thuật. Trí tuệ nhân tạo không còn là công cụ hỗ trợ mà đã trở thành cộng sự chiến lược, tham gia vào mọi khâu từ sáng tác, phối khí đến phân tích dữ liệu thị trường. Thuật toán và dữ liệu lớn hiện nay đóng vai trò định hướng thị trường âm nhạc, quyết định khả năng tiếp cận công chúng thông qua các hệ thống gợi ý thông minh. Xu hướng âm nhạc tương lai gắn liền với khái niệm cá nhân hóa thị hiếu toàn cầu trên nền tảng số. Quyết định 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đã xác lập mục tiêu sản phẩm văn hóa số chiếm trên 80% tỷ trọng vào năm 2045. Đây là bài toán về việc làm chủ công nghệ để giữ gìn bản sắc trong không gian ảo, đảm bảo Việt Nam là quốc gia sáng tạo nội dung chủ động.
Mục tiêu định lượng và lộ trình kinh tế văn hóa Việt Nam
Quyết định số 2486/QĐ-TTg đã xác lập lộ trình cụ thể: Đến năm 2030, công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP với tốc độ tăng trưởng 10%/năm. Đây là giai đoạn hoàn thành mục tiêu thu nhập trung bình cao, tạo đà để đến năm 2045 đóng góp đạt 9% GDP. Lực lượng lao động trong ngành văn hóa dự kiến chiếm 8% tổng lao động toàn nền kinh tế vào năm 2045. Định vị Việt Nam nằm trong nhóm 20 nền kinh tế lớn nhất toàn cầu vào năm 2045 đòi hỏi năng lực sản xuất văn hóa phải tương xứng với quy mô kinh tế vĩ mô. Ngành âm nhạc phải trở thành động lực để thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu sản phẩm sáng tạo đạt mức tăng trưởng 9%/năm. Sự dịch chuyển từ việc bảo tồn di sản thuần túy sang khai thác động lực tăng trưởng kinh tế là chìa khóa để khẳng định vị thế quốc gia phát triển về công nghiệp văn hóa tại Châu Á.
Âm nhạc xác lập vị thế trụ cột dựa trên khả năng kết nối đa ngành và tạo giá trị gia tăng cực lớn. Kinh tế âm nhạc trong hệ sinh thái sáng tạo là hành trình đi từ di sản văn hóa đến động lực tăng trưởng quốc gia. Việc đánh thức bản sắc Việt trong ca khúc trẻ thông qua hành trình từ chất liệu dân gian đến ngôn ngữ đương đại là xu hướng tất yếu của các nhà sản xuất âm nhạc hiện đại. Sự tham gia của các nghệ sĩ độc lập với bản sắc nội sinh và tư duy chuyên nghiệp hóa đang định hình lại diện mạo thị trường. Những nghệ sĩ này không chỉ sáng tạo mà còn vận hành như những nhà khởi nghiệp văn hóa, làm chủ chuỗi sản xuất và phân phối.
Cuộc cách mạng streaming đã tái định hình hành vi tiêu dùng từ sở hữu sản phẩm vật lý sang quyền truy cập dữ liệu. Tuy nhiên, điều này đặt ra thách thức về quản trị bản quyền số trước các nền tảng xuyên biên giới. Sở hữu trí tuệ chính là trụ cột phát triển, đòi hỏi một hệ sinh thái âm nhạc số có sự liên kết chặt chẽ giữa nghệ sĩ, nhà phát hành và các đơn vị cung cấp giải pháp công nghệ. Di sản âm nhạc dân tộc trong dòng chảy công nghiệp văn hóa cần được khơi thông để biến những giá trị truyền thống thành tài nguyên số có khả năng thương mại hóa toàn cầu, đảm bảo sự phát triển bền vững của sức mạnh mềm quốc gia.
Hạ tầng thiết chế văn hóa và quản trị rủi ro hệ thống
Hạ tầng biểu diễn tại Việt Nam hiện đang đối mặt với sự thiếu hụt các nhà hát hiện đại tiêu chuẩn quốc tế. Giải pháp xã hội hóa đầu tư và mô hình hợp tác công tư là động lực đột phá để phát triển các cụm ngành công nghiệp văn hóa. Việc kiến tạo các không gian văn hóa đô thị và phát triển kinh tế đêm sẽ mở ra sức mạnh kết nối của âm nhạc, tạo địa điểm hưởng thụ cho nhân dân và khách du lịch. Các lễ hội âm nhạc đóng vai trò đòn bẩy chiến lược cho thương hiệu đô thị và hệ sinh thái du lịch di sản. Song hành với đó là bài toán quản trị rủi ro trong tổ chức sự kiện quy mô lớn, từ an ninh trật tự đến bảo hiểm nghệ thuật, đòi hỏi tư duy quản trị chuyên nghiệp, khoa học và thực chứng.
Giáo dục âm nhạc đang bộc lộ khoảng cách giữa đào tạo hàn lâm và nhu cầu thực tế của thị trường sáng tạo. Để đáp ứng mục tiêu lao động ngành văn hóa chiếm 8% vào năm 2045, cần một lộ trình đổi mới giáo dục toàn diện. Việc đào tạo không chỉ tập trung vào kỹ năng biểu diễn mà phải mở rộng sang quản trị sáng tạo, công nghệ âm thanh số và pháp luật bản quyền. Trí tuệ nhân tạo cần được nhìn nhận là cộng sự chiến lược, đòi hỏi nghệ sĩ phải được trang bị năng lực làm chủ công nghệ để tối ưu hóa sức sáng tạo. Nguồn nhân lực chất lượng cao chính là chủ thể thúc đẩy tính chuyên nghiệp và sức cạnh tranh của âm nhạc Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Hệ thống giải pháp chiến lược và các bài học thực thi
Để chuyển hóa các mục tiêu chiến lược thành giá trị thực tiễn, việc thiết lập hệ thống giải pháp đồng bộ theo định hướng của Đảng và Chính phủ là yêu cầu tất yếu.
Một là, hoàn thiện thể chế và chuyển đổi số trong quản trị nhà nước. Cần dịch chuyển từ tư duy quản trị hành chính sang kiến tạo hệ sinh thái số minh bạch. Việc rà soát, ban hành luật chuyên ngành về nghệ thuật biểu diễn và sở hữu trí tuệ số, lấy công nghệ Blockchain làm nòng cốt là yếu tố then chốt để minh bạch hóa bản quyền và bảo vệ quyền lợi nghệ sĩ trên các nền tảng số xuyên biên giới.
Hai là, huy động nguồn lực tài chính và phát triển mô hình hợp tác công tư. Bám sát tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW, cần đảm bảo tỷ lệ chi ngân sách hằng năm tối thiểu 2% cho văn hóa. Mô hình hợp tác công tư sẽ giúp khơi thông nguồn vốn xã hội hóa cho các cụm ngành sáng tạo, đặc biệt là đầu tư vào các tổ hợp nghệ thuật hiện đại, đáp ứng nhu cầu giải trí cao cấp của xã hội khi Việt Nam đạt mức thu nhập cao.
Ba là, đột phá quy hoạch hạ tầng biểu diễn hiện đại gắn với thương hiệu đô thị sáng tạo. Cần khẩn trương xây dựng các nhà hát tiêu chuẩn quốc tế tại các thành phố hạt nhân, hình thành các "Music City" tiêu chuẩn UNESCO tích hợp công nghệ thông minh. Các lễ hội âm nhạc quy mô lớn sẽ đóng vai trò đòn bẩy cho du lịch di sản bản địa, thúc đẩy kinh tế đêm và chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất đến thụ hưởng văn hóa.
Bốn là, làm chủ công nghệ siêu thông minh và thuật toán gợi ý. Với mục tiêu sản phẩm số chiếm trên 80% vào năm 2045, việc làm chủ dữ liệu lớn là không thể đảo ngược. Cần nạp dữ liệu di sản văn hóa dân tộc vào các hệ thống trí tuệ nhân tạo để tạo ra sản phẩm âm nhạc có nhận diện độc bản Việt Nam, giúp nhà sản xuất nội địa làm chủ thị trường và bảo vệ chủ quyền văn hóa trên không gian mạng quốc tế.
Năm là, đổi mới giáo dục âm nhạc nhằm thu hẹp khoảng cách đào tạo và thực tế. Thiết lập các chương trình đào tạo quản trị kinh tế sáng tạo và kỹ thuật âm thanh bậc cao theo chuẩn quốc tế. Thế hệ nhân lực mới phải am tường công nghệ siêu trí tuệ nhưng thấm nhuần bản sắc văn hóa dân tộc để dẫn dắt công nghiệp âm nhạc vươn ra biển lớn, đảm bảo tỷ trọng lao động chất lượng cao cho nền kinh tế.
Sáu là, khai thác âm nhạc trong kinh tế đêm và ngoại giao văn hóa. Đẩy mạnh xuất khẩu sản phẩm âm nhạc trọng điểm gắn với ngôn ngữ đương đại. Giai đoạn đến 2030 chú trọng thị trường nước ngoài có đông người Việt làm bàn đạp. Sự kết nối của âm nhạc trong không gian đô thị sẽ quảng bá hình ảnh đất nước hùng cường, khẳng định vị thế vững chắc của Việt Nam trong trật tự văn hóa thế giới mới.
Bảy là, đổi mới mô hình quản trị thiết chế văn hóa và bảo hộ sở hữu trí tuệ. Thực hiện nghiêm túc kiểm tra, giám sát theo Nghị quyết 80-NQ/TW và Quyết định 2486/QĐ-TTg. Áp dụng mô hình đầu tư công - quản lý tư tại các nhà hát và trung tâm sáng tạo để tối ưu hóa hiệu suất vận hành, loại bỏ trì trệ hành chính, đảm bảo quyền lợi kinh tế chính đáng cho các chủ thể sáng tạo trong hệ sinh thái số.
Kết luận
Công nghiệp âm nhạc không chỉ là một ngành kinh tế đơn thuần mà là nhịp đập của nền kinh tế sáng tạo, hiện thân của sức mạnh nội sinh dân tộc trong thời đại mới. Dưới ánh sáng của Nghị quyết Đại hội XIV, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Quyết định số 2486/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, việc định vị âm nhạc trở thành trụ cột vững chắc của công nghiệp văn hóa là một nhiệm vụ chiến lược mang tính lịch sử. Với sự hội tụ của quy mô dân số vàng, tầm nhìn Việt Nam 2045 nằm trong nhóm các nền kinh tế phát triển nhất thế giới và một hệ thống giải pháp khoa học thực chứng, âm nhạc Việt Nam sẽ vang vọng và tỏa sáng trên trường quốc tế, khẳng định bản lĩnh, trí tuệ và khát vọng của một dân tộc đang vươn mình mạnh mẽ.
