Dưới góc nhìn lý luận, sức sống của di sản diễn xướng nằm ở tính cộng đồng và khả năng thích nghi với các hình thức biểu đạt mới. Khi những làn điệu dân ca được vang lên trong những không gian nghệ thuật sắp đặt hay kết hợp cùng âm nhạc điện tử, chúng ta đang đặt những viên gạch đầu tiên cho một chân dung văn hóa riêng biệt, hiện đại nhưng không mất gốc. Tuy nhiên, một câu hỏi phản diện cần được đặt ra là làm thế nào để sự "hiện đại hóa" đó không làm biến dạng linh hồn của di sản? Sức mạnh thực sự của diễn xướng dân gian phải nằm ở khả năng chạm đến tầng sâu của tâm hồn thông qua những tư tưởng nhân văn cốt lõi, nơi các phương tiện công nghệ chỉ đóng vai trò là chiếc cầu nối để chuyên chở những giá trị tinh thần vượt thời gian.
Sức sống của di sản diễn xướng nằm ở tính cộng đồng và khả năng thích nghi với các hình thức biểu đạt mới
Tiếp nối tinh thần đó, hành trình đưa di sản vào đời sống của các địa phương tại khu vực miền Trung và Tây Nguyên mang vóc dáng của một sự thấu cảm văn hóa sâu sắc. Việc duy trì các không gian diễn xướng cộng đồng, nơi người dân là chủ thể sáng tạo, là một hướng đi đúng đắn để di sản không bị "đóng băng" trong các báo cáo thành tích. Trong bối cảnh hiện nay, khi các trào lưu giải trí quốc tế đang lấn lướt, việc mỗi nghệ nhân chọn "sống cùng di sản" thay vì chỉ "trình diễn di sản" là một sự lựa chọn đầy bản lĩnh. Nghệ thuật chân chính đòi hỏi sự thẩm thấu sâu sắc vào thế giới quan của cha ông, tránh việc mượn lớp vỏ trang trí bên ngoài để khỏa lấp đi những khoảng trống về nội dung và ý nghĩa của các nghi lễ truyền thống.
Thông qua những nỗ lực làm mới chất liệu dân gian, di sản đã bước ra khỏi những định kiến về sự cũ kỹ để hòa vào hơi thở rực rỡ của đời sống, xóa bỏ những rào cản về khoảng cách thế hệ trong những năm qua. Khi các điệu hát, lời ca đạt đến sự chân, thiện, mỹ, chúng trở thành sợi dây vô hình kết nối niềm tự hào dân tộc và sự gắn kết cộng đồng. Nghệ thuật đích thực phải là nơi di sản không phải là món trang sức để trưng trổ, mà là mạch máu nuôi dưỡng tư duy sáng tạo của người Việt. Định hướng cốt yếu cho việc phát huy di sản chính là sự chuyển dịch từ việc khai thác bề nổi sang sự thấu cảm chiều sâu, lấy giá trị dân tộc làm kim chỉ nam để khẳng định vị thế của văn hóa Việt Nam trong một chỉnh thể thống nhất và nhân văn.
Gấp lại những trang tư liệu về hành trình di sản, chúng ta càng thêm tự hào về sức sống mãnh liệt của những tâm hồn nghệ nhân đã và đang bền bỉ thắp lửa cho hồn cốt dân tộc. Để thay cho lời kết, xin gửi nén tâm tình bằng những vần thơ đầy xúc cảm:
Lời ca cổ còn vang trong gió sớm,
Hồn quê hương đọng lại giữa câu hò.
Di sản đó qua nghìn năm bồi đắp,
Vẫn rạng ngời dẫu sóng gió quanh co.
Người nghệ nhân giữ lửa đời không mỏi,
Cho đời nay hiểu thấu nghĩa nguồn cơn.
Dòng chảy ấy mãi trôi về biển lớn,
Di sản còn, đất Việt mãi tươi hơn.
