Không chỉ là một nghệ sĩ biểu diễn, ông là một nhà tư tưởng âm nhạc, người bền bỉ xác lập vị thế cho khí nhạc dân tộc trên bản đồ nghệ thuật chuyên nghiệp bằng sự khiêm nhường và tri thức uyên bác được tích lũy qua hơn 20 năm khổ luyện.
Tư duy giao hưởng hóa và sứ mệnh nâng tầm khí nhạc dân tộc
Đóng góp mang tính nền tảng của NSND Phạm Ngọc Khôi chính là việc xác lập một hệ thống ngôn ngữ mới cho dàn nhạc dân tộc dựa trên một nền tảng học thuật khắt khe. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật, với cha là NSƯT Phạm Ngọc Hướng và mẹ là NSƯT Vũ Thư, ông sớm được tắm mình trong không gian âm nhạc chính thống. Là Thạc sĩ chỉ huy đầu tiên được đào tạo bài bản trong nước, ông đã dành tới 20 năm khổ luyện để trang bị cho mình "chiếc chìa khóa" vạn năng mở cánh cửa âm nhạc thế giới. Với ông, việc học âm nhạc cổ điển châu Âu không phải để rời xa cội nguồn, mà là để có đủ nội lực nhằm "giải mã" và nâng tầm âm nhạc Việt Nam.
Nhìn vào tác phẩm tiêu biểu "Đất nước thái hòa" hay việc dàn dựng lại tổ khúc giao hưởng Thánh Gióng của nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát, người ta thấy rõ khả năng tổ chức âm thanh bậc thầy của ông. Ông không chỉ kế thừa hình hài mà tiền bối đã gây dựng mà còn sử dụng công nghệ và tư duy dàn nhạc hiện đại để làm mới tác phẩm. Thay vì chỉ khai thác giai điệu đơn thuần, ông tái thiết lập các chất liệu dân gian trong một không gian âm thanh đa tầng, nơi dàn nhạc dân tộc trở thành một thực thể thống nhất. Sự hiện diện của ông trên bục chỉ huy chính là minh chứng cho việc âm nhạc dân tộc hoàn toàn có đủ nội lực để vươn tới tầm vóc bác học khi được dẫn dắt bởi một tư duy khoa học và lòng tự tôn dân tộc sâu sắc.
Sự giao thoa giữa tính khoa học và cảm thức dân tộc trong sáng tác
Sự nghiệp của NSND Phạm Ngọc Khôi luôn có sự hài hòa giữa tính kỷ luật của một nhà sư phạm và sự nhạy cảm của một nghệ sĩ ưu tú. Thời kỳ gắn bó với ban nhạc Hoa Sữa danh tiếng đã giúp ông có một tư duy âm nhạc cởi mở, đa dạng và bắt nhịp nhanh chóng với hơi thở thời đại. Trong các sáng tác và dàn dựng, ông luôn tuân thủ nguyên tắc: làm mới nhưng phải tôn trọng giá trị nguyên bản. Với ông, một tác phẩm khi được làm mới phải giữ trọn giai điệu và lời ca gốc; sự sáng tạo chỉ được phép nằm ở hòa âm, phối khí và cách thức tiếp cận hiện đại.
Các tác phẩm như "Hát mãi Trường Sa ơi" hay âm nhạc trong phim Nhật ký chiến trường phản ánh một cái nhìn đa chiều về thân phận con người và vận mệnh đất nước. Đáng chú ý, tinh thần làm việc của ông không chỉ giới hạn trong các nhà hát lớn. Việc ông thường xuyên có mặt tại các địa phương để hướng dẫn nghiệp vụ và chỉ đạo nghệ thuật cho thấy một tư duy thực tiễn: mang tri thức học thuật để phục vụ nhu cầu thưởng thức của nhân dân. Ông quan niệm âm nhạc là mũi nhọn để hội nhập văn hóa thế giới, là điểm tựa và niềm tự hào của dân tộc. Chính những trải nghiệm thực tế từ đời sống xã hội đã giúp ông rút ra những kinh nghiệm quý báu, biến những vốn liếng của cha ông thành những tác phẩm hiện đại, có sức lay động lòng người thuộc mọi quốc gia.
Người giữ lửa và định hướng giá trị cho thế hệ kế cận
Trên cương vị Phó Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam và người đứng đầu Khoa Sáng tác - Chỉ huy - Âm nhạc học, NSND Phạm Ngọc Khôi đóng vai trò là một người bảo tồn những giá trị chính thống một cách chủ động. Giữa sự biến động của các xu hướng giải trí nhất thời, ông vẫn kiên định giữ vững các tiêu chuẩn chuyên môn, tạo ra một ranh giới văn hóa vững chắc cho âm nhạc dân tộc. Ông luôn tâm niệm, người nghệ sĩ phải có sự vô tư trong cống hiến, không nề hà bất cứ việc gì, từ việc chỉ huy dàn nhạc lớn đến việc đệm đàn cho học sinh thi học kỳ.
Sự đóng góp của ông đối với nền học thuật nước nhà không chỉ nằm ở những bản tổng phổ phức tạp, mà còn ở cách ông xây dựng một hệ sinh thái âm nhạc bền vững. Ông luôn khuyến khích tinh thần học hỏi từ tinh hoa thế giới để quay về phụng sự âm nhạc dân tộc. Hình ảnh một Nghệ sĩ Nhân dân uy tín nhưng vẫn vô tư đệm đàn Piano cho các em học sinh trung cấp chính là biểu tượng cho tinh thần sư phạm tận tụy. Ông đã tạo ra một môi trường mà ở đó, các nhạc sĩ trẻ được tiếp cận với tinh hoa thế giới nhưng vẫn giữ được sợi dây liên kết mật thiết với tâm hồn dân tộc. Bằng những hoạt động cụ thể và bền bỉ, ông không chỉ viết nên những bản nhạc mà còn đang góp phần định hình một tương lai chuyên nghiệp, hội nhập và đậm đà bản sắc cho âm nhạc Việt Nam trong thế kỷ mới.
